Opieka nad dziećmi w wieku do 3 lat

Kwestie monitorowania jakości opieki są uregulowane w przepisach wyłącznie w odniesieniu do żłobków, klubów dziecięcych i opiekunów dziennych, tj. trzech z czterech form opieki, a nie dotyczą niań (zob. formy opieki w rozdziale 3  „Wczesna edukacja i opieka”). Szczegółowe informacje o zapewnianiu jakości przedstawiono w rozdziale 10.1  „Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”.

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn zm.) nadzór zewnętrzny nad żłobkami i klubami dziecięcymi oraz dziennymi opiekunami sprawuje wójt, burmistrz lub prezydent miasta (organ wykonawczy gminy). Nadzór dotyczy całości ich działań, które obejmują zarówno zapewnienie opieki pielęgnacyjnej i edukacyjnej, jak i prowadzenie zajęć opiekuńczo-wychowawczych i edukacyjnych.  Wójt, burmistrz lub prezydent miasta pełni funkcje nadzorcze na podstawie planu nadzoru przyjętego przez radę gminy (organ stanowiący i kontrolny gminy).

Ustawa określa jedynie ogólnie, że tzw. czynności nadzorcze, włącznie z kontrolami przeprowadzanymi w ramach i poza planem nadzoru, wykonują osoby upoważnione przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Szczegółowy zakres zadań tych osób ustalają władze gminy, natomiast ustawa uprawnia je do:

• wstępu na teren nieruchomości, obiektu, lokalu lub ich części w dniach i godzinach, w których działalność jest wykonywana lub powinna być wykonywana;

• żądania ustnych lub pisemnych wyjaśnień, okazania dokumentów lub innych nośników informacji oraz udostępnienia danych mających związek z przedmiotem nadzoru;

• dostępu do dokumentacji pracowniczej osób zatrudnionych w nadzorowanych żłobkach lub klubach dziecięcych lub zatrudnionych przez podmiot zatrudniający dziennego opiekuna.

Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2024 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3, które obowiązuje od 1 stycznia 2026 r., wprowadziło niezbędne standardy opieki i standardy podnoszenia jakości opieki (zob. standardy w rozdziale 10.1 ‘Zapewnianie jakości we wczesnej opiece i edukacji oraz edukacji szkolnej’). Standardy niezbędne są obowiązkowe dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce, podmiotów zatrudniających dziennych opiekunów i dziennych opiekunów pracujących na własny rachunek. W związku z tym, zgodnie z ustawą o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, nadzór zewnętrzny prowadzony przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta i kontrole przeprowadzane przez osoby upoważnione obejmują spełnianie tych standardów przez żłobek, klub dziecięcy lub dziennego opiekuna. 

Za jakość opieki nad dziećmi w danej instytucji, a tym samym za przestrzeganie standardów niezbędnych, odpowiada bezpośrednio dyrektor żłobka lub osoba kierująca klubem dziecięcym, wraz z opiekunami sprawującymi opiekę nad dziećmi, lub dzienny opiekun jako osoby odpowiedzialne całościowo za funkcjonowanie danej instytucji opieki.  Zob. informacje o dyrektorze żłobka i osobie kierującej klubem dziecięcym w rozdziale 10.1  „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej” i dziennym opiekunie w rozdziałach 3.5 „Edukacja i opieka domowa” i 8 ‘Nauczyciele’. 

Szczegółowe wymagania czy obowiązki w zakresie wewnętrznego zapewniania jakości opieki są określone w statucie żłobka lub klubu dziecięcego, nadawanym przed podmiot prowadzący placówkę, i regulaminie organizacyjnym, nadawanym przez dyrektora żłobka lub osobę kierującą klubem dziecięcym, a w przypadku dziennego opiekuna przez podmiot zatrudniający. 

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna

Jakość kształcenia jest monitorowana w ramach zewnętrznego i wewnętrznego nadzoru pedagogicznego, który obejmuje m.in. kontrole przeprowadzane w przedszkolach, szkołach i placówkach (zob. szczegółowe informacje o kontroli w rozdziale 10.1  „Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece (ECEC) oraz edukacji szkolnej”).

Nadzór pedagogiczny jest sprawowany na trzech poziomach:

• krajowym – Minister Edukacji Narodowej oraz Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego (w odniesieniu do szkół artystycznych), Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (szkoły rolnicze), Minister Klimatu i Środowiska (szkoły leśne) i Minister Sprawiedliwości (zakłady poprawcze, schroniska dla nieletnich, ośrodki diagnostyczno-konsultacyjne oraz szkoły w tych jednostkach);

• wojewódzkim – kurator oświaty;

• instytucjonalnym – dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki (jeżeli jest nauczycielem, a w innym przypadku nauczyciel zajmujący stanowisko kierownicze).

W ramach nadzoru zewnętrznego kontrole w przedszkolach, szkołach i placówkach przeprowadzają wizytatorzy. Wymagania do objęcia stanowiska wizytatora i warunki pracy wizytatora przedstawiono w podrozdziałach 9.2.1 i 9.2.2 niżej.

Zgodnie z przepisami na poziomie krajowym i wojewódzkim, tj. w urzędach podległych wymienionym wyżej ministrom i kuratoriach oświaty, istnieją następujące stanowiska wizytatorów:

• w ministerstwach: wizytatorzy, starsi wizytatorzy i główni wizytatorzy;

• w kuratoriach oświaty: wizytatorzy i starsi wizytatorzy;

• w specjalistycznych jednostkach nadzoru, które mogą być tworzone w przypadku szkół podlegających nadzorowi innych ministrów niż Minister Edukacji Narodowej: wizytatorzy, starsi wizytatorzy i główni wizytatorzy.

(Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego, z późn zm.; Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 2016 r. w sprawie określenia stanowisk urzędniczych, wymaganych kwalifikacji zawodowych, stopni służbowych urzędników służby cywilnej, mnożników do ustalania wynagrodzenia oraz szczegółowych zasad ustalania i wypłacania innych świadczeń przysługujących członkom korpusu służby cywilnej, z późn. zm.)

Na poziomie instytucjonalnym, tj. w przedszkolach, szkołach i placówkach publicznych, za wewnętrzny nadzór pedagogiczny, włącznie z kontrolami wewnętrznymi, odpowiada dyrektor (lub nauczyciel zajmujący inne stanowisko kierownicze, jeżeli dyrektor nie jest nauczycielem) we współpracy z innymi nauczycielami zajmującymi stanowiska kierownicze. Przepisy w zakresie nadzoru wewnętrznego nie odnoszą się do przedszkoli, szkół i placówek niepublicznych, które mogą wprowadzać inne rozwiązania.  

Informacje o obowiązkach dyrektora (lub nauczyciela zajmującego stanowisko kierownicze, który sprawuje nadzór pedagogiczny) w sektorze publicznym przedstawiono w części wstępnej do rozdziału 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. Zob. też szczegółowe informacje o wewnętrznym zapewnianiu jakości, włącznie z kontrolami wewnętrznymi i oceną pracy nauczycieli, które przeprowadza dyrektor (lub nauczyciel zajmujący stanowisko kierownicze), w rozdziale 10.1 „Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”.

9.2.1 Wymagania do objęcia stanowiska

Opieka  nad dziećmi w wieku do 3 lat

Przepisy ogólnokrajowe nie określają wymagań kwalifikacyjnych dla osób wykonujących bezpośrednio czynności w ramach nadzoru zewnętrznego nad żłobkami, klubami dziecięcymi i dziennymi opiekunami. Osoby te są wskazywane przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, który określa dla nich wymagania kwalifikacyjne.

W danej instytucji opieki za jakość opieki odpowiada bezpośrednio dyrektor żłobka, osoba kierująca klubem dziecięcym lub dzienny opiekun. Zob. wymagania do objęcia stanowiska dyrektora i osoby kierującej w rozdziale 9.1.1 i wymagania kwalifikacyjne dla dziennego opiekuna w rozdziałach 3.5 „Edukacja i opieka domowa” i 8.1 „Kształcenie nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”.

Wychowanie  przedszkolne i edukacja szkolna

Wymagania kwalifikacyjne dla dyrektora przedszkola, szkoły lub innej placówki oświatowej, który odpowiada za wewnętrzne monitorowanie jakości kształcenia, przedstawiono w rozdziale 9.1.1 „Wymagania do objęcia stanowiska”.

Wymagania do objęcia stanowiska wizytatora

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (z późn zm.) stanowiska wizytatorów w ministerstwach, kuratoriach oświaty oraz innych jednostkach nadzoru, które odpowiadają za zewnętrzne monitorowanie jakości kształcenia, mogą zajmować: 

• nauczyciele oświaty posiadający stopień nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego (tj. jeden z dwóch możliwych stopni awansu zawodowego przewidzianych dla nauczycieli oświaty) lub 

• nauczyciele akademiccy. 

Przedstawione niżej wymogi obowiązują wszystkich wizytatorów, niezależnie od poziomu systemu oświaty, na którym przeprowadzają kontrole.

Oprócz stopnia nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego nauczyciele oświaty muszą posiadać: 

• dyplom magisterski (ukończone studia drugiego stopnia lub jednolite studia magisterskie) (poziom ISCED 7) 

oraz

• ukończone formy doskonalenia w zakresie administracji lub zarządzania lub

• co najmniej 2-letni staż pracy na stanowisku kierowniczym w przedszkolu, szkole, placówce bądź zakładzie kształcenia nauczycieli lub

• co najmniej 2-letni staż pracy w urzędzie organu sprawującego nadzór pedagogiczny nad przedszkolami, szkołami i placówkami lub w urzędzie organu prowadzącego przedszkola, szkoły lub placówki na stanowisku związanym z organizacją pracy przedszkoli, szkół i placówek. 

Nauczyciele akademiccy muszą posiadać co najmniej 5-letni staż pracy w uczelni oraz ukończyć formy doskonalenia w zakresie administracji lub zarządzania.

W związku z tym, że wizytatorzy są członkami korpusu służby cywilnej, muszą oni także spełniać dodatkowe wymogi formalno-prawne określone w ustawie z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (z późn. zm.) (np. obywatelstwo polskie, pełne prawa publiczne, niekaralność). 

9.2.2 Warunki pracy

Opieka nad  dziećmi w wieku do 3 lat

Osoby, które zajmują się zewnętrznym nadzorem nad jakością opieki w żłobkach i klubach dziecięcych oraz opieki sprawowanej przez dziennych opiekunów, są zatrudniane przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Warunki pracy tych osób są określane zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa pracy i przepisami emerytalnymi, przepisami dotyczącymi pracowników samorządowych oraz szczegółowymi regulacjami przyjmowanymi przez władze gminy.

Jeśli chodzi o osoby bezpośrednio odpowiadające za monitorowanie jakości w instytucjach opieki, zob. informacje dotyczące dyrektora żłobka i osoby kierującej klubem dziecięcym przedstawiono w rozdziale 9.1.2 „Warunki pracy” i informacje o warunkach pracy dziennego opiekuna w rozdziale 8.2  „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oaz edukacji szkolnej”. 

Niezbędne standardy opieki nad dziećmi (Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2024 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3) zobowiązują osoby zarządzające instytucjami opieki do doskonalenia zawodowego. W związku z tym różne podmioty organizują szkolenia w tym zakresie dla osób odpowiedzialnych za wdrażanie tych standardów.

Wychowanie  przedszkolne i edukacja szkolna

Warunki pracy dyrektora przedszkola, szkoły lub innej placówki oświatowej, który odpowiada za wewnętrzne monitorowanie jakości kształcenia, przedstawiono w rozdziale 9.1.2 „Warunki pracy” .

Warunki pracy wizytatora

Warunki pracy wizytatorów są uregulowane w przepisach dotyczących służby cywilnej, ponieważ wizytatorzy – podobnie jak inni pracownicy organów administracji rządowej, włącznie z kuratoriami oświaty, które są jednostką administracji rządowej na poziomie regionalnym – mają status członków korpusu służby cywilnej, a bardziej szczegółowo w przepisach dotyczących nauczycieli w związku z tym, że wizytatorzy mają także status nauczyciela (zob. rozdział 8.2  „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”).

Zgodnie z ustawą z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (z późn. zm.) nabór na wolne stanowiska wizytatorów przeprowadza się w drodze otwartego konkursu, a ogłoszenie o konkursie jest publikowane na odpowiednich rządowych lub urzędowych stronach.

Postępowanie rekrutacyjne przeprowadza zespół, który analizuje dokumenty złożone przez kandydatów i przeprowadza rozmowy kwalifikacyjne lub test. Zespół wybiera jednego kandydata i kilku kolejnych najlepszych kandydatów rezerwowych według poziomu spełniania ustalonych kryteriów. Ostateczną decyzję o zatrudnieniu wizytatora podejmuje odpowiedni urzędnik w przypadku rekrutacji w urzędzie administracji rządowej, kurator w przypadku rekrutacji w kuratorium oświaty lub dyrektor specjalistycznej jednostki nadzoru. 

Zgodnie z ustawą o służbie cywilnej wizytatorzy są zatrudniani na podstawie umowy o pracę na czas określony lub nieokreślony. Stosunek pracy z wizytatorem – podobnie jak z innymi członkami korpusu służby cywilnej –  może zostać rozwiązany lub wygasa m.in. w przypadku dwóch kolejnych negatywnych ocen pracy, naruszenia przepisów prawnych, utraty nieposzlakowanej opinii, utraty uprawnień do wykonywania pracy na tym stanowisku i niezdolności do pracy z przyczyn zdrowotnych. 

Czas pracy wizytatora wynosi 8 godzin dziennie i średnio 40 godzin tygodniowo. Wizytator może być zobowiązany do pracy w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, niedziele lub święta. Za pracę w godzinach nadliczbowych przysługuje dodatkowe wynagrodzenie. 

Wizytatorom przysługuje wynagrodzenie i inne świadczenia określone dla członków korpusu służby cywilnej zatrudnionych w jednostkach państwowej sfery budżetowej. Wynagrodzenie składa się z wynagrodzenia zasadniczego, ustalanego zgodnie ze stanowiskiem pracy, oraz dodatku za staż pracy i - zależnie od formy zatrudnienia - dodatku z tytułu posiadanego stopnia służbowego. 

Ponadto wizytatorzy będący nauczycielami oświaty korzystają z szeregu uprawnień przewidzianych dla nauczycieli, które dotyczą m.in. możliwości awansu ze stopnia nauczyciela mianowanego na stopień nauczyciela dyplomowanego, emerytury (zob. rozdział 8.2.  „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”) i korzystania z mieszkania służbowego.

Aktywność wizytatorów w doskonaleniu zawodowym jest uwzględniana w ocenie ich pracy. Wizytatorzy mogą korzystać z różnych form doskonalenia zawodowego przewidzianych dla nauczycieli i innych pracowników oświaty, które organizują placówki doskonalenia zawodowego nauczycieli i kształcenia ustawicznego, uczelnie oraz inne instytucje edukacyjne i szkoleniowe. Zob. też rozdział 8.3.  „Doskonalenie zawodowe nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”.