Informacje podstawowe

Opieka nad dziećmi w wieku do 3 lat

Kwestie monitorowania jakości opieki są uregulowane w przepisach wyłącznie w odniesieniu do żłobków, klubów dziecięcych i opiekunów dziennych, tj. trzech z czterech form opieki, a nie dotyczą niań (zob. formy opieki w rozdziale 3  „Wczesna edukacja i opieka”). Szczegółowe informacje o zapewnianiu jakości przedstawiono w rozdziale 10.1  „Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”.

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn zm.) nadzór zewnętrzny nad żłobkami i klubami dziecięcymi oraz dziennymi opiekunami sprawuje wójt, burmistrz lub prezydent miasta (organ wykonawczy gminy). Nadzór dotyczy całości ich działań, które obejmują zarówno zapewnienie opieki pielęgnacyjnej i edukacyjnej, jak i prowadzenie zajęć opiekuńczo-wychowawczych i edukacyjnych.  Wójt, burmistrz lub prezydent miasta pełni funkcje nadzorcze na podstawie planu nadzoru przyjętego przez radę gminy (organ stanowiący i kontrolny gminy).

Ustawa określa jedynie ogólnie, że tzw. czynności nadzorcze, włącznie z kontrolami przeprowadzanymi w ramach i poza planem nadzoru, wykonują osoby upoważnione przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Szczegółowy zakres zadań tych osób ustalają władze gminy, natomiast ustawa uprawnia je do:

• wstępu na teren nieruchomości, obiektu, lokalu lub ich części w dniach i godzinach, w których działalność jest wykonywana lub powinna być wykonywana;

• żądania ustnych lub pisemnych wyjaśnień, okazania dokumentów lub innych nośników informacji oraz udostępnienia danych mających związek z przedmiotem nadzoru;

• dostępu do dokumentacji pracowniczej osób zatrudnionych w nadzorowanych żłobkach lub klubach dziecięcych lub zatrudnionych przez podmiot zatrudniający dziennego opiekuna.

Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 19 września 2023 w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3wprowadziło standardy opieki, które w okresie przejściowym do końca 2025 r. może, na zasadzie dobrowolnej, uwzględniać wójt, burmistrz lub prezydent miasta, podmiot prowadzący żłobek lub klub dziecięcy, podmiot zatrudniający dziennego opiekuna oraz dzienny opiekun prowadzący działalność na własny rachunek. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2024 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3, które wejdzie w życie 1 stycznia 2026 r., wprowadza standardy niezbędne i standardy podnoszenia jakości (zob. standardy w rozdziale 10.1 ‘Zapewnianie jakości we wczesnej opiece i edukacji oraz edukacji szkolnej’). 

Tzw. standardy niezbędne będą obowiązkowe dla podmiotów prowadzących żłobki lub kluby dziecięce, podmiotów zatrudniających dziennych opiekunów i dziennych opiekunów pracujących na własny rachunek. W związku z tym, zgodnie z ustawą o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, nadzór zewnętrzny prowadzony przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta i kontrole przeprowadzane przez osoby upoważnione będą obejmować spełnianie tych standardów przez żłobek, klub dziecięcy lub dziennego opiekuna. 

Za jakość opieki nad dziećmi odpowiada bezpośrednio dyrektor żłobka lub osoba kierująca klubem dziecięcym, wraz z opiekunami sprawującymi opiekę nad dziećmi, lub dzienny opiekun jako osoby odpowiedzialne całościowo za funkcjonowanie danej instytucji opieki.  Zob. informacje o dyrektorze żłobka i osobie kierującej klubem dziecięcym w rozdziale 10.1  „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej” i dziennym opiekunie w rozdziałach 3.5 „Edukacja i opieka domowa” i 8 ‘Nauczyciele’. 

Szczegółowe wymagania czy obowiązki w zakresie wewnętrznego zapewniania jakości opieki są określone w statucie żłobka lub klubu dziecięcego, nadawanym przed podmiot prowadzący placówkę, i regulaminie organizacyjnym, nadawanym przez dyrektora żłobka lub osobę kierującą klubem dziecięcym, a w przypadku dziennego opiekuna przez podmiot zatrudniający. Po wejściu w życie nowych standardów w styczniu 2026 r. cały personel zatrudniony w żłobku lub klubie dziecięcym oraz dzienni opiekunowie będą zobowiązani dbać o przestrzeganie tzw. standardów niezbędnych. 

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna

Jakość kształcenia jest monitorowana w ramach zewnętrznego i wewnętrznego nadzoru pedagogicznego, który obejmuje m.in. kontrole przeprowadzane w przedszkolach, szkołach i placówkach (zob. szczegółowe informacje o kontroli w rozdziale 10.1  „Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece (ECEC) oraz edukacji szkolnej”).

Nadzór pedagogiczny jest sprawowany na trzech poziomach:

• krajowym – Minister Edukacji Narodowej oraz Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego (w odniesieniu do szkół artystycznych), Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (szkoły rolnicze), Minister Klimatu i Środowiska (szkoły leśne) i Minister Sprawiedliwości (zakłady poprawcze, schroniska dla nieletnich, ośrodki diagnostyczno-konsultacyjne oraz szkoły w tych jednostkach);

• wojewódzkim – kurator oświaty;

• instytucjonalnym – dyrektor przedszkola, szkoły lub placówki (jeżeli jest nauczycielem, a w innym przypadku nauczyciel zajmujący stanowisko kierownicze).

W ramach nadzoru zewnętrznego kontrole w przedszkolach, szkołach i placówkach przeprowadzają wizytatorzy. Wymagania do objęcia stanowiska wizytatora i warunki pracy wizytatora przedstawiono niżej.

Zgodnie z przepisami na poziomie krajowym i wojewódzkim, tj. w urzędach podległych wymienionym wyżej ministrom i kuratoriach oświaty, istnieją następujące stanowiska wizytatorów:

• w ministerstwach: wizytatorzy, starsi wizytatorzy i główni wizytatorzy;

• w kuratoriach oświaty: wizytatorzy i starsi wizytatorzy;

• w specjalistycznych jednostkach nadzoru, które mogą być tworzone w przypadku szkół podlegających nadzorowi innych ministrów niż Minister Edukacji Narodowej: wizytatorzy, starsi wizytatorzy i główni wizytatorzy.

(Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego, z późn zm.; Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 2016 r. w sprawie określenia stanowisk urzędniczych, wymaganych kwalifikacji zawodowych, stopni służbowych urzędników służby cywilnej, mnożników do ustalania wynagrodzenia oraz szczegółowych zasad ustalania i wypłacania innych świadczeń przysługujących członkom korpusu służby cywilnej, z późn. zm.)

Na poziomie instytucjonalnym, tj. w przedszkolach, szkołach i placówkach publicznych, za wewnętrzny nadzór pedagogiczny, włącznie z kontrolami wewnętrznymi, odpowiada dyrektor (lub nauczyciel zajmujący inne stanowisko kierownicze, jeżeli dyrektor nie jest nauczycielem) we współpracy z innymi nauczycielami zajmującymi stanowiska kierownicze. Przepisy w zakresie nadzoru wewnętrznego nie odnoszą się do przedszkoli, szkół i placówek niepublicznych, które mogą wprowadzać inne rozwiązania.  

Informacje o obowiązkach dyrektora (lub nauczyciela zajmującego stanowisko kierownicze, który sprawuje nadzór pedagogiczny) w sektorze publicznym przedstawiono w części „Obowiązki i kompetencje dyrektora szkoły” w rozdziale 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. Zob. też szczegółowe informacje o wewnętrznym zapewnianiu jakości, włącznie z kontrolami wewnętrznymi i oceną pracy nauczycieli, które przeprowadza dyrektor (lub nauczyciel zajmujący stanowisko kierownicze), w rozdziale 10.1 „Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”.

Wymagania do objęcia stanowiska

Opieka  nad dziećmi w wieku do 3 lat

Przepisy ogólnokrajowe nie określają wymagań kwalifikacyjnych dla osób wykonujących bezpośrednio czynności w ramach nadzoru zewnętrznego nad żłobkami i klubami dziecięcymi. Osoby te są wskazywane przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, który określa dla nich wymagania kwalifikacyjne.

W danej instytucji opieki za jakość opieki odpowiada bezpośrednio dyrektor żłobka, osoba kierująca klubem dziecięcym lub dzienny opiekun. Zob. wymagania do objęcia stanowiska dyrektora i osoby kierującej w rozdziale 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej” i wymagania kwalifikacyjne dla dziennego opiekuna w rozdziałach 3.5 „Edukacja i opieka domowa” i 8.1 „Kształcenie nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”.

Wychowanie  przedszkolne i edukacja szkolna

Wymagania kwalifikacyjne dla dyrektora przedszkola, szkoły lub innej placówki oświatowej, który odpowiada za wewnętrzne monitorowanie jakości kształcenia, przedstawiono w rozdziale 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”.

Wymagania do objęcia stanowiska wizytatora

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (z późn zm.) stanowiska wizytatorów w ministerstwach, kuratoriach oświaty oraz innych jednostkach nadzoru, które odpowiadają za zewnętrzne monitorowanie jakości kształcenia, mogą zajmować: 

• nauczyciele oświaty posiadający stopień nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego (tj. jeden z dwóch możliwych stopni awansu zawodowego przewidzianych dla nauczycieli oświaty) lub 

• nauczyciele akademiccy. 

Przedstawione niżej wymogi obowiązują wszystkich wizytatorów, niezależnie od poziomu systemu oświaty, na którym przeprowadzają kontrole.

Oprócz stopnia nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego nauczyciele oświaty muszą posiadać: 

• dyplom magisterski (ukończone studia drugiego stopnia lub jednolite studia magisterskie) (poziom ISCED 7) 

oraz

• ukończone formy doskonalenia w zakresie administracji lub zarządzania lub

• co najmniej 2-letni staż pracy na stanowisku kierowniczym w przedszkolu, szkole, placówce bądź zakładzie kształcenia nauczycieli lub

• co najmniej 2-letni staż pracy w urzędzie organu sprawującego nadzór pedagogiczny nad przedszkolami, szkołami i placówkami lub w urzędzie organu prowadzącego przedszkola, szkoły lub placówki na stanowisku związanym z organizacją pracy przedszkoli, szkół i placówek. 

Nauczyciele akademiccy muszą posiadać co najmniej 5-letni staż pracy w uczelni oraz ukończyć formy doskonalenia w zakresie administracji lub zarządzania.

W związku z tym, że wizytatorzy są członkami korpusu służby cywilnej, muszą oni spełniać dodatkowe wymogi formalno-prawne określone w ustawie z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (z późn. zm.) (np. obywatelstwo polskie, pełne prawa publiczne, niekaralność). 

Warunki pracy

Opieka nad  dziećmi w wieku do 3 lat

Osoby, które zajmują się bezpośrednio zewnętrznym nadzorem nad jakością opieki w żłobkach i klubach dziecięcych oraz opieki sprawowanej przez dziennych opiekunów, są zatrudniane przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Warunki pracy tych osób są określane zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa pracy i przepisami emerytalnymi, przepisami dotyczącymi pracowników samorządowych oraz szczegółowymi regulacjami przyjmowanymi przez władze gminy.

Jeśli chodzi o osoby bezpośrednio odpowiadające za jakość opieki, informacje o warunkach pracy dyrektora żłobka i osoby kierującej klubem dziecięcym przedstawiono w rozdziale 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”, a informacje o warunkach pracy dziennego opiekuna w rozdziale 9.2  „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oaz edukacji szkolnej”. 

Przepisy nie odnoszą się do doskonalenia zawodowego tych osób w zakresie monitorowania jakości opieki. Jednak w związku z tym, że przepisy wprowadziły standardy jakości opieki w październiku 2023 r., a standardy niezbędne będą obowiązkowe od 1 stycznia 2026 r., różne podmioty organizują obecnie szkolenia w tym zakresie dla osób odpowiedzialnych za wdrażanie tych standardów.

Wychowanie przedszkolne  i edukacja szkolna

Warunki pracy dyrektora przedszkola, szkoły lub innej placówki oświatowej, który odpowiada za wewnętrzne monitorowanie jakości kształcenia, przedstawiono w rozdziale 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”.

Warunki pracy wizytatora

Warunki pracy wizytatorów są uregulowane w przepisach dotyczących służby cywilnej, ponieważ wizytatorzy – podobnie jak inni pracownicy organów administracji rządowej, włącznie z kuratoriami oświaty, które są jednostką administracji rządowej na poziomie regionalnym – mają status członków korpusu służby cywilnej, a bardziej szczegółowo w przepisach dotyczących nauczycieli w związku z tym, że wizytatorzy mają także status nauczyciela (zob. rozdział 8.2  „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”).

Zgodnie z ustawą z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (z późn. zm.) nabór na wolne stanowiska wizytatorów przeprowadza się w drodze otwartego konkursu, a ogłoszenie o konkursie jest publikowane na odpowiednich rządowych lub urzędowych stronach.

Postępowanie rekrutacyjne przeprowadza zespół, który analizuje dokumenty złożone przez kandydatów i przeprowadza rozmowy kwalifikacyjne lub test. Zespół wybiera jednego kandydata i kilku kolejnych najlepszych kandydatów rezerwowych według poziomu spełniania ustalonych kryteriów. Ostateczną decyzję o zatrudnieniu wizytatora podejmuje odpowiedni urzędnik w przypadku rekrutacji w urzędzie administracji rządowej, kurator w przypadku rekrutacji w kuratorium oświaty lub dyrektor specjalistycznej jednostki nadzoru. 

Zgodnie z ustawą o służbie cywilnej wizytatorzy są zatrudniani na podstawie umowy o pracę na czas określony lub nieokreślony. 

Czas pracy wizytatora wynosi 8 godzin dziennie i średnio 40 godzin tygodniowo. Wizytator może być zobowiązany do pracy w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, niedziele lub święta. Za pracę w godzinach nadliczbowych przysługuje dodatkowe wynagrodzenie. 

Stosunek pracy z wizytatorem – podobnie jak z innymi członkami korpusu służby cywilnej –  może zostać rozwiązany lub wygasa m.in. w przypadku dwóch kolejnych negatywnych ocen pracy, naruszenia przepisów prawnych, utraty nieposzlakowanej opinii, utraty uprawnień do wykonywania pracy na tym stanowisku i niezdolności do pracy z przyczyn zdrowotnych. 

Wizytatorom przysługuje wynagrodzenie i inne świadczenia określone dla członków korpusu służby cywilnej zatrudnionych w jednostkach państwowej sfery budżetowej. Wynagrodzenie składa się z wynagrodzenia zasadniczego, ustalanego zgodnie ze stanowiskiem pracy, oraz dodatku za staż pracy i - zależnie od formy zatrudnienia - dodatku z tytułu posiadanego stopnia służbowego. 

Ponadto wizytatorzy będący nauczycielami oświaty korzystają z szeregu uprawnień przewidzianych dla nauczycieli, które dotyczą m.in. możliwości awansu ze stopnia nauczyciela mianowanego na stopień nauczyciela dyplomowanego, emerytury (zob. rozdział 8.2.  „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”) i korzystania z mieszkania służbowego.

Aktywność wizytatorów w doskonaleniu zawodowym jest uwzględniana w ocenie ich pracy. Wizytatorzy mogą korzystać z różnych form doskonalenia zawodowego przewidzianych dla nauczycieli i innych pracowników oświaty, które organizują placówki doskonalenia zawodowego nauczycieli i kształcenia ustawicznego, uczelnie oraz inne instytucje edukacyjne i szkoleniowe. Zob. też rozdział 8.3.  „Doskonalenie zawodowe nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”).