Typy szkół

W polskim systemie szkolnym, opartym na ośmioletniej szkole podstawowej, etap kształcenia w szkole średniej I stopnia formalnie nie jest wyodrębniony – 8-letnie szkoły podstawowe obejmują dwa poziomy: ISCED 1 (szkolnictwo podstawowe) i ISCED 2 (szkolnictwo średnie I stopnia). Na zakończenie kształcenia przeprowadza się powszechny i obowiązkowy egzamin ósmoklasisty.

Szkolnictwo ponadpodstawowe (ISCED 3) zwane potocznie średnim, stanowi w polskim systemie edukacji III poziom edukacyjny.

Szkoły średnie II stopnia (szkoły ponadpodstawowe) w Polsce obejmują:

• trzyletnie branżowe szkoły I stopnia – których ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu zawodowego po wcześniejszym uzyskaniu certyfikatu kwalifikacji zawodowych z kwalifikacji wyodrębnionej w danym zawodzie zgodnie z klasyfikacją zawodów szkolnictwa branżowego i ukończeniu szkoły (otrzymanie świadectwa ukończenia szkoły branżowej I stopnia).. Ukończenie branżowej szkoły I stopnia umożliwia podjęcie dalszego kształcenia w branżowej szkole II stopnia kształcącej w zawodzie, w którym wyodrębniono kwalifikację wspólną dla zawodu nauczanego w branżowej szkole I i II stopnia, lub w liceum ogólnokształcącym dla dorosłych począwszy od klasy II;
• czteroletnie licea ogólnokształcące – po ukończeniu których absolwenci mogą przystąpić do egzaminu maturalnego, umożliwiającego uzyskanie świadectwa dojrzałości i podjęcie nauki na studiach wyższych;
• pięcioletnie technika, których ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu zawodowego po skończeniu szkoły (otrzymanie świadectwa ukończenia technikum) oraz uzyskaniu certyfikatów kwalifikacji zawodowych ze wszystkich kwalifikacji wyodrębnionych w danym zawodzie zgodnie z klasyfikacją zawodów szkolnictwa branżowego. Absolwent technikum może także przystąpić do egzaminu maturalnego i uzyskać świadectwo dojrzałości po zdaniu egzaminów maturalnych. Świadectwo dojrzałości umożliwia podjęcie nauki na studiach wyższych
• dwuletnie branżowe szkoły II stopnia – ich ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu zawodowego po skończeniu szkoły (otrzymanie świadectwa ukończenia branżowej szkoły II stopnia) oraz uzyskaniu certyfikatów kwalifikacji zawodowych ze wszystkich kwalifikacji wyodrębnionych w danym zawodzie zgodnie z klasyfikacją zawodów szkolnictwa branżowego. Absolwent branżowej szkoły II stopnia może także przystąpić do egzaminu maturalnego i po uzyskaniu świadectwa dojrzałości kontynuować naukę na studiach wyższych
• trzyletnie szkoły specjalne przysposabiające do pracy dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym oraz dla uczniów z niepełnosprawnościami sprzężonymi, których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa potwierdzającego przysposobienie do pracy (patrz: rozdział 11 „Wsparcie pedagogiczne i poradnictwo”).

Szkoły policealne 

Szkoły policealne dla absolwentów szkół średnich II stopnia oferują trwające od 1 do maksymalnie 2,5 roku programy kształcenia zawodowego, których ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu zawodowego po zdaniu egzaminów zawodowych.

Szkoły artystyczne

Odrębną strukturę organizacyjną w Polsce tworzy szkolnictwo artystyczne. Za jego funkcjonowanie odpowiada minister właściwy ds. kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Zob. również rozdział 4.4 „Warianty organizacyjne oraz struktury alternatywne w szkolnictwie podstawowym”. 

Podstawa programowa kształcenia ogólnego a szkoły  ponadpodstawowe

Podstawa programowa kształcenia ogólnego stanowi jeden z  kluczowych instrumentów prawnych zarządzania systemem edukacji w Polsce. 

Kształcenie ogólne w szkołach średnich regulują następujące przepisy wykonawcze do ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.):

• Dla szkół branżowych I stopnia oraz szkół policealnych – rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (z późn. zm.);
• Dla liceów ogólnokształcących, techników i branżowych szkół II stopnia – rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (z późn. zm.).

Kształcenie zawodowe dla różnych typów szkół (tzn. szkół branżowych, pięcioletnich techników oraz szkół policealnych) reguluje rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 maja 2019 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz dodatkowych umiejętności zawodowych w zakresie wybranych zawodów szkolnictwa branżowego (z późn. zm.).

Podstawa programowa z 2017 r. wskazuje, że cele kształcenia ogólnego w branżowych szkołach I stopnia obejmują przygotowanie uczniów do uzyskania kwalifikacji zawodowych, a także, jak w przypadku innych typów szkół, do pracy i życia w warunkach współczesnego świata. Kształcenie ogólne w branżowej szkole I stopnia otwiera proces uczenia się przez całe życie. Poza kształceniem zawodowym, branżowa szkoła I stopnia ma za zadanie wyposażyć uczniów w odpowiedni zasób wiedzy ogólnej, która stanowi fundament wykształcenia, umożliwiający zdobycie podczas dalszej nauki zróżnicowanych kwalifikacji zawodowych oraz umożliwiający kontynuację kształcenia w branżowej szkole II stopnia, a następnie jej późniejsze doskonalenie lub modyfikowanie. Celem kształcenia ogólnego w branżowej szkole I stopnia jest: 1) przyswojenie przez uczniów określonego zasobu wiadomości na temat faktów, zasad, teorii i praktyk; 2) zdobycie przez uczniów umiejętności wykorzystania posiadanych wiadomości podczas wykonywania zadań i rozwiązywania problemów; 3) kształtowanie u uczniów postaw warunkujących sprawne i odpowiedzialne funkcjonowanie we współczesnym świecie.

Oddzielne załączniki do wspomnianego wyżej rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. (z późn. zm.) obejmują podstawę programową kształcenia ogólnego dla:

• czteroletniego liceum ogólnokształcącego i pięcioletniego technikum
• branżowej szkoły II stopnia dla uczniów będących absolwentami dotychczasowego gimnazjum
• branżowej szkoły II stopnia dla uczniów będących absolwentami ośmioletniej szkoły podstawowej.

Jeśli chodzi o czteroletnie liceum ogólnokształcące oraz pięcioletnie technikum, podstawa programowa kształcenia ogólnego z 30 stycznia 2018 r. ( z późn. zm.) zakłada, iż kształcenie ogólne w szkole ponadpodstawowej tworzy programowo spójną całość i stanowi fundament  wykształcenia,  umożliwiający  zdobycie  zróżnicowanych  kwalifikacji zawodowych, a następnie ich doskonalenie lub modyfikowanie, otwierając proces uczenia się przez całe życie. Celem kształcenia ogólnego w liceum ogólnokształcącym i technikum jest:

• traktowanie uporządkowanej, systematycznej wiedzy jako podstawy kształtowania umiejętności;
• doskonalenie umiejętności myślowo-językowych, takich jak: czytanie ze zrozumieniem, pisanie twórcze, formułowanie pytań i problemów, posługiwanie się kryteriami, uzasadnianie, wyjaśnianie, klasyfikowanie, wnioskowanie, definiowanie, posługiwanie się przykładami itp.;
• rozwijanie osobistych zainteresowań ucznia i integrowanie wiedzy przedmiotowej z różnych dyscyplin;
• zdobywanie umiejętności formułowania samodzielnych i przemyślanych sądów, uzasadniania własnych i cudzych sądów w procesie dialogu we wspólnocie dociekającej;
• łączenie zdolności krytycznego i logicznego myślenia z umiejętnościami wyobrażeniowo-twórczymi;
• rozwijanie wrażliwości społecznej, moralnej i estetycznej;
• rozwijanie narzędzi myślowych umożliwiających uczniom obcowanie z kulturą i jej rozumienie;
• rozwijanie u uczniów szacunku dla wiedzy, wyrabianie pasji poznawania świata i zachęcanie do praktycznego zastosowania zdobytych wiadomości.

Wykaz umiejętności zdobywanych przez uczniów szkół średnich II stopnia obejmuje m.in. umiejętność sprawnego posługiwania się nowoczesnymi technologiami informacyjno- komunikacyjnymi,  w  tym  dbałość  o  poszanowanie  praw  autorskich  i  bezpieczne poruszanie się w cyberprzestrzeni, umiejętność  samodzielnego  docierania  do  informacji,  dokonywania  ich  selekcji, syntezy oraz wartościowania, rzetelnego korzystania ze źródeł, a także umiejętność komunikowania się w języku ojczystym i w językach obcych, zarówno w mowie, jak i w piśmie.

Poziom kompetencji określony podstawą programową po zakończeniu nauki na danym etapie edukacyjnym podlega od 1 września 2019 r. ocenie zewnętrznych komisji egzaminacyjnych w ramach egzaminu maturalnego po ukończeniu liceum ogólnokształcącego, technikum lub branżowej szkoły II stopnia (III etap edukacyjny).

System kształcenia zawodowego

System szkolnictwa i egzaminów zawodowych w Polsce obejmuje następujące ścieżki edukacyjne dla absolwentów ośmioletnich szkół podstawowych:

• kontynuację nauki w branżowej szkole I stopnia, zakończoną dyplomem zawodowym i uzyskaniem wykształcenia zasadniczego branżowego (gotowość do podjęcia pracy);
• chętni absolwenci szkół branżowych I stopnia mogą kontynuować naukę w branżowej szkole II stopnia, po ukończeniu której i zdaniu egzaminów zawodowych w zakresie kwalifikacji określonych dla danego zawodu uzyskują dyplom zawodowy technika oraz mogą przystąpić do egzaminu maturalnego.

Podstawowe zasady, na których opiera się system szkolnictwa zawodowego, są następujące:

• Uregulowanie podstaw programowych kształcenia w zawodach w ścisłym związku z klasyfikacją zawodów szkolnictwa branżowego – zapewnia czytelną strukturę aktów wykonawczych do ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.) oraz zapobiega sytuacji braku aktualnych podstaw programowych dla nowo ustalanych zawodów;
• Współpraca szkół z pracodawcami i ich organizacjami – umożliwia się zawieranie porozumień między szkołami i pracodawcami oraz tworzenie tzw. klas patronackich, które mogą kształcić uczniów w danym zawodzie lub specjalności, zgodnie z zapotrzebowaniem przedsiębiorstwa;
• Ministerstwo Edukacji Narodowej (MEN) ogłasza prognozę zapotrzebowania na zawody każdego roku do 1 lutego poprzez obwieszczenie w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Prognoza wskazuje zapotrzebowanie na pracowników w zawodach szkolnictwa branżowego na poziomie krajowym oraz w poszczególnych województwach. Lokalne organy administracyjne (wojewódzkie rady rynku pracy) mają za zadanie regularnie monitorować i oceniać potrzeby kształcenia uczniów w szkołach zawodowych, co jest niezbędnym elementem analizy celowości uruchomienia kształcenia w konkretnych zawodach, a także utrzymania kształcenia w dotychczas funkcjonujących szkołach;
• Obowiązkowe egzaminy zawodowe –  od 1 stycznia 2022 roku przystąpienie do egzaminu zawodowego stało się wymogiem ukończenia szkół branżowych, jak i techników oraz szkół policealnych.

Akty prawne

Wiodącym aktem prawnym dla szkół średnich jest ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (z późn. zm.) (oraz – w coraz mniejszym zakresie spraw – ustawa przepisy wprowadzające Prawo oświatowe z tej samej daty). Uzupełnieniem tej podstawy prawnej są utrzymane w mocy przepisy ustawy z 7 września 1991 roku o systemie oświaty (z późn. zm.).

Szczegółowe rozwiązania można znaleźć w rozporządzeniach ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania. Są to zwłaszcza następujące akty prawne:

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 20 maja 2024 r. w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (z późn. zm.)

W szkołach prowadzących kształcenie zawodowe stosuje się odpowiednie rozporządzenia wydane na podstawie ustawy – Prawo oświatowe, a w szczególności:

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 13 marca 2017 r. w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 2019 r. w sprawie ogólnych celów i zadań kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 maja 2019 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz dodatkowych umiejętności zawodowych w zakresie wybranych zawodów szkolnictwa branżowego (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia w formach pozaszkolnych (z późn. zm.).