Programy kształcenia i szkoleń dorosłych mogą być oferowane w ramach edukacji formalnej i pozaformalnej.

Kształcenie formalne obejmuje następujące programy i kursy kształcenia dorosłych: 

• kształcenie dorosłych w szkołach, 

• kursy kompetencji ogólnych,

• kwalifikacyjne kursy zawodowe,

• kursy umiejętności zawodowych, 

• kształcenie specjalistyczne, 

• studia podyplomowe. 

Znacznie szerszy zakres, biorąc pod uwagę szeroki wachlarz instytucji i odbiorców tego kształcenia, mają formy kształcenia pozaformalnego dla dorosłych. Są to m.in. takie programy, kursy i inne inicjatywy jak: 

• branżowe szkolenia zawodowe (które można też zaliczyć do kształcenia formalnego w przypadku, gdy kończą się egzaminem zawodowym prowadzącym do kwalifikacji); 

• kursy i szkolenia prowadzące do uzyskania kompetencji ogólnych (np. kursy językowe, kursy w zakresie technologii informacyjno-komunikacyjnych) oraz inne programy i kursy ogólnorozwojowe; 

• szkolenia służące uzupełnieniu lub doskonaleniu umiejętności zawodowych albo umiejętności poszukiwania zatrudnienia; 

• różne kursy, szkolenia i warsztaty prowadzone w ramach uniwersytetów otwartych, uniwersytetów trzeciego wieku i uniwersytetów ludowych. 

7.4.1 Programy kształtujące umiejętności w tym rozwijanie umiejętności podstawowych

Programy kształtujące umiejętności podstawowe mogą być oferowane w ramach edukacji formalnej i pozaformalnej. 

• Kursy kompetencji ogólnych

Kursy kompetencji ogólnych są formą kształcenia uregulowaną w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.) i szczegółowych rozporządzeniach ministra ds. oświaty i wychowania. Są one przeznaczone m.in. dla osób dorosłych, które nie mają wykształcenia na poziomie szkoły ponadpodstawowej, a chciałyby się przygotować do egzaminu maturalnego lub uzyskać dyplom zawodowy po zdaniu odpowiednich egzaminów zawodowych. Kursy te są prowadzone przez publiczne i niepubliczne placówki kształcenia ustawicznego oraz centra kształcenia zawodowego. 

Program kursu uwzględnia dowolnie wybraną część podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły na danym poziomie edukacji, która jest określona w odpowiednim rozporządzeniu ministra ds. oświaty i wychowania. Minimalny wymiar kształcenia na takim kursie wynosi 30 godzin. Kurs kończy się zaliczeniem w formie ustalonej przez podmiot prowadzący. 

Osoby, które uzyskały zaliczenie, otrzymują zaświadczenie o ukończeniu kursu, które określa jego zakres. 

Zgodnie z Prawem oświatowym zarówno niepubliczne, jak i publiczne placówki mogą pobierać opłaty za tę formę kształcenia ustawicznego. Istnieje jednak możliwość uzyskania dofinansowania z budżetów samorządów, środków urzędów pracy (np. dla uczestników, którzy są osobami bezrobotnymi) lub środków specjalnych programów czy projektów. Zob. szczegółowe informacje o finansowaniu kształcenia dorosłych w rozdziale 2.3 „Finansowanie kształcenia dorosłych”. 

• Inne kursy

Do innych kursów umożliwiających uzyskanie umiejętności podstawowych czy kompetencji ogólnych można zaliczyć kursy językowe, kursy w zakresie technologii informacyjno-komunikacyjnych, przedsiębiorczości i inne ogólnorozwojowe kursy i szkolenia (zob. też rozdział 7.1 „Podział odpowiedzialności”). Takie kursy mogą być organizowane przez różne podmioty spoza systemu oświaty (np. organizacje pozarządowe, firmy prywatne), a nie tylko placówki funkcjonujące na podstawie Prawa oświatowego. Podmioty te same ustalają programy tych zajęć, warunki zaliczenia i opłaty. 

7.4.2 Programy prowadzące do uzyskania potwierdzonych efektów uczenia się w życiu dorosłym

Programy prowadzące do uzyskania potwierdzonych efektów uczenia się obejmują kształcenie dorosłych w szkołach, kształcenie specjalistyczne i studia podyplomowe w uczelniach i/lub innych instytucjach naukowych oraz formy kursowe, tj. kwalifikacyjne kursy zawodowe, kursy umiejętności zawodowych, branżowe szkolenia zawodowe i omówione wyżej kursy kompetencji ogólnych. 

Kształcenie w szkołach dla dorosłych

Kształcenie, ocenianie słuchaczy i certyfikacja są uregulowane w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.),  ustawie o systemie oświaty z 7 września 1991 r. (z późn. zm.) oraz szczegółowych rozporządzeniach ministra ds. oświaty i wychowania wydanych na podstawie tych ustaw. 

Programy w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych odpowiadają celom i wymaganiom kształcenia ogólnego lub kształcenia ogólnego i zawodowego określonym w przepisach dla danego typu szkoły. Podobnie jak szkoły dla dzieci i młodzieży, szkoły dla dorosłych/kształcące osoby dorosłe opracowują programy nauczania zgodnie z podstawą kształcenia ogólnego (szkoły podstawowe i licea ogólnokształcące) lub podstawą kształcenia ogólnego i podstawą kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego (szkoły branżowe II stopnia i policealne), określonym w odpowiednim rozporządzeniu ministra ds. oświaty i wychowania. Programy nauczania zatwierdza dyrektor szkoły po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej (w której skład wchodzi dyrektor i wszyscy nauczyciele). 

Informacje o organach zarządzających szkołami przedstawiono w rozdziałach 1.6 „Zarządzanie i kierowanie edukacją na szczeblu krajowym i/lub regionalnym (szczebel województwa)” i 1.7 „Zarządzanie i kierowanie edukacją na szczeblu lokalnym (szczebel gminy i powiatu) i/lub instytucjonalnym (szkołą/placówką oświatową/uczelnią)”. 

Nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna, a osoby uczęszczające do szkół niepublicznych partycypują w kosztach kształcenia. Szkoły niepubliczne mogą otrzymywać środki publiczne w postaci dotacji. Zob. szczegółowe informacje o finansowaniu szkół w rozdziałach 2.1 „Finansowanie wczesnej opieki i edukacji oraz edukacji szkolnej” i 2.3 „Finansowanie kształcenia dorosłych”. 

• Kształcenie w szkole podstawowej dla dorosłych

Publiczne i niepubliczne szkoły podstawowe (jednolita struktura obejmująca kształcenie na poziomie podstawowym, ISCED 1, i średnim I stopnia, ISCED 2) dla dorosłych przyjmują osoby, które ukończyły 18 lat lub ukończą 18 lat w roku kalendarzowym, w którym podejmują naukę w takiej szkole. 

Kształcenie obejmuje klasy VII i VIII, tj. dwie ostatnie klasy 8-letniej szkoły podstawowej. Podobnie jak uczniowie szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży, na zakończenie nauki w szkole podstawowej dla dorosłych słuchacze przystępują do egzaminu ósmoklasisty (zob. informacje o egzaminie w rozdziale 4.3 „System oceniania w szkołach podstawowych”), co jest warunkiem ukończenia szkoły. Po ukończeniu szkoły słuchacze otrzymują świadectwo ukończenia szkoły podstawowej (kwalifikacja na poziomie 2 Polskiej Ramy Kwalifikacji (PRK)), które stanowi podstawę przyjęć do szkół ponadpodstawowych. 

W roku szkolnym 2022/2023 w szkołach podstawowych dla dorosłych kształciło się 1 206 słuchaczy (Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Edukacja w roku szkolnym 2022/2023 (dane wstępne)”; dostęp: sierpień 2024 r.).

• Kształcenie w liceum ogólnokształcącym dla dorosłych

Publiczne i niepubliczne licea ogólnokształcące dla dorosłych (poziom ISCED 3) są przeznaczone dla pełnoletnich absolwentów gimnazjów (szkół średnich I stopnia, które były stopniowo likwidowane do 1 września 2019 r. w ramach reformy oświaty) i 8-letnich szkół podstawowych (które w wyniku reformy obejmują obecnie, jak wspomniano wyżej, kształcenie na poziomach ISCED 1 i 2). 

Kształcenie w liceum trwa 4 lata i kończy się uzyskaniem świadectwa ukończenia szkoły, które umożliwia dalsze kształcenie w szkole policealnej, Podobnie jak uczniowie liceum dla młodzieży słuchacze liceum dla dorosłych mogą przystąpić do egzaminu maturalnego. Po zdaniu tego egzaminu absolwenci otrzymują świadectwo dojrzałości (poziom 4 PRK), które z kolei umożliwia dalsze kształcenie w uczelniach. Szczegółowe informacje o egzaminie dojrzałości przedstawiono w rozdziale 5.3 „System oceniania w ogólnokształcących szkołach średnich”. 

W roku szkolnym 2022/2023 do liceów dla dorosłych uczęszczało 87 434 słuchaczy (Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Edukacja w roku szkolnym 2022/2023 (dane wstępne)”; dostęp: sierpień 2024 r.).

• Kształcenie w szkołach branżowych II stopnia

Publiczne i niepubliczne branżowe szkoły II stopnia (ISCED 3) są przeznaczone dla absolwentów branżowych szkół I stopnia. Szkoły branżowe II stopnia kształcą w zawodach, w których wyodrębniono kwalifikację wspólną dla zawodu nauczanego w szkole branżowej I i II stopnia. W związku z tym, że warunkiem przyjęcia jest ukończenie szkoły branżowej I stopnia, szkoły te przyjmują osoby w wieku 19-20 lat. 

Kształcenie trwa 2 lata i umożliwia uzyskanie dyplomu zawodowego w zawodzie nauczanym na poziomie technika (poziom 4 PRK) po zdaniu odpowiedniego egzaminu zawodowego oraz uzyskanie świadectwa dojrzałości (poziom 5 PRK) po zdaniu egzaminu maturalnego. Informacje o egzaminach zawodowych przedstawiono w rozdziale 5.6 „System oceniania w zawodowych szkołach średnich”, a informacje o egzaminie maturalnym w rozdziale 5.3 „System oceniania w ogólnokształcących szkołach średnich”. 

Zob. też szczegółowe informacje o kształceniu i ocenie w szkołach branżowych I i II stopnia w rozdziałach 5.5. „Kształcenie na poziomie zawodowych szkół średnich” i 5.6 „System oceniania w zawodowych szkołach średnich”. 

W roku szkolnym 2022/2023 w szkołach branżowych II stopnia kształciło się 11 375 uczniów (Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Edukacja w roku szkolnym 2022/2023 (dane wstępne)”; dostęp: sierpień 2024 r.). 

• Kształcenie w szkołach policealnych

Publiczne i niepubliczne szkoły policealne (ISCED 4) są przeznaczone dla osób posiadających świadectwo ukończenia szkoły średniej. Do rozpoczęcia nauki nie jest na ogół wymagane świadectwo dojrzałości. Na I semestr w szkole policealnej są na ogół przyjmowane osoby w wieku min. 19-20/21 lat. 

Kształcenie trwa od 1 roku do 2,5 roku i umożliwia uzyskanie dyplomu zawodowego po zdaniu egzaminów zawodowych w danym zawodzie. Dyplom zawodowy potwierdza kwalifikacje na poziomie 4 albo 5 PRK, zależnie od tego, jaki poziom PRK określono dla danej kwalifikacji w przepisach w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego. 

Zob. też szczegółowe informacje o kształceniu i ocenie w szkołach policealnych w rozdziałach 5.8 „Kształcenie na poziomie szkół policealnych” i 5.9 „System oceniania w szkołach policealnych”. 

W roku szkolnym 2022/2023 w szkołach policealnych kształciło się 234 817 uczniów (Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Edukacja w roku szkolnym 2022/2023 (dane wstępne)”; dostęp: sierpień 2024 r.).

Kształcenie ustawiczne w formach kursowych w szkołach i innych instytucjach

Osoby dorosłe mogą nabywać kwalifikacje zawodowe w formach kursowych. Każda z nabytych kwalifikacji składających się na dany zawód może być osobno potwierdzona na egzaminie zawodowym, co daje większą elastyczność kształcenia i możliwość uzupełniania kwalifikacji nabytych poza systemem szkolnym. Kwalifikacje wyodrębnione w ramach poszczególnych zawodów są opisane w podstawie programowej kształcenia w zawodach jako zestaw oczekiwanych efektów kształcenia: wiedzy, umiejętności zawodowych oraz kompetencji osobistych i społecznych. 

Oprócz kursów kompetencji ogólnych (zob. część 7.4.1 wyżej), te formy kształcenia obejmują kwalifikacyjne kursy zawodowe, kursy umiejętności zawodowych i branżowe szkolenia zawodowe, a także inne kursy umożliwiające uzyskiwanie i uzupełnianie wiedzy, umiejętności, kwalifikacji zawodowych prowadzące do ich potwierdzenia. Kształcenie w formach pozaszkolnych może być prowadzone jako stacjonarne lub zaoczne.

Przedstawione niżej kursy są prowadzone zgodnie z przepisami ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.) oraz rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych (z późn. zm.). 

• Kwalifikacyjne kursy zawodowe

Kwalifikacyjne kursy zawodowe (KKZ) mogą być prowadzone przez publiczne i niepubliczne szkoły zawodowe, placówki kształcenia ustawicznego i centra kształcenia zawodowego oraz różne inne instytucje (np. publiczne służby zatrudnienia, instytucje szkoleniowe). 

Program nauczania KKZ uwzględnia podstawę programową kształcenia w zawodzie szkolnictwa branżowego w zakresie jednej kwalifikacji wyodrębnionej w danym zawodzie. 

KKZ kończy się zaliczeniem w formie ustalonej przez podmiot prowadzący. Ukończenie kursu umożliwia przystąpienie do egzaminu zawodowego w zakresie danej kwalifikacji (zob. informacje o egzaminach zawodowych w podrozdziale 5.6 „System oceniania w zawodowych szkołach średnich”). Podmiot prowadzący KKZ powinien powiadomić okręgową komisję egzaminacyjną, aby umożliwić przygotowanie egzaminu potwierdzającego kwalifikację, która jest przedmiotem kursu.

• Kursy umiejętności zawodowych

Kursy umiejętności zawodowych (KZU) mogą być prowadzone przez publiczne i niepubliczne szkoły zawodowe, placówki kształcenia ustawicznego i centra kształcenia zawodowego. 

Program nauczania KZU opiera się na podstawie programowej w zawodzie szkolnictwa branżowego, ale jego zakres dotyczy jednej z części efektów kształcenia wyodrębnionych w ramach danej kwalifikacji lub uwzględnia efekty kształcenia właściwe dla dodatkowych umiejętności zawodowych określone w odpowiednich przepisach prawa oświatowego.  Kurs kończy się zaliczeniem w formie ustalonej przez podmiot prowadzący. Po ukończeniu kursu uczestnicy otrzymują zaświadczenie o ukończeniu kursu. 

• Branżowe szkolenia zawodowe 

Branżowe szkolenia zawodowe to specjalistyczne szkolenia w zakresie jednej dziedziny zawodowej, przydatne do wykonywania zawodu oraz kształtujące umiejętności cyfrowe i umiejętności związane z transformacją ekologiczną. Są one prowadzone przez publiczne i niepubliczne centra umiejętności. Z ich oferty mogą korzystać nie tylko uczniowie, studenci i doktoranci, ale także nauczyciele akademiccy, instruktorzy praktycznej nauki zawodu, pracownicy danej branży i inne osoby dorosłe zainteresowane uzyskiwaniem i uzupełnianiem wiedzy, umiejętności i kwalifikacji zawodowych lub zmianą kwalifikacji zawodowych.

Minimalna liczba godzin kształcenia na branżowym szkoleniu zawodowym wynosi co najmniej 15 godzin dla uczniów, studentów, i nauczycieli akademickich i co najmniej 30 godzin dla pracowników danej branży, instruktorów praktycznej nauki zawodu oraz innych zainteresowanych osób dorosłych.

Szkolenie kończy się egzaminem w formie ustalonej przez dane branżowe centrum umiejętności. Osoba, która zdała egzamin, otrzymuje branżowy certyfikat umiejętności. 

Programy kształcenia w uczelniach i innych instytucjach naukowych

Informacje o organach zarządzających uczelniami przedstawiono w rozdziałach 1.6 „Zarządzanie i kierowanie edukacją na szczeblu krajowym i/lub regionalnym (szczebel województwa)” i 1.7 „Zarządzanie i kierowanie edukacją na szczeblu lokalnym (szczebel gminy i powiatu) i/lub instytucjonalnym (szkołą/placówką oświatową/uczelnią)”. 

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (z późn. zm.) zarówno niepubliczne, jak i publiczne uczelnie oraz inne instytucje naukowe mogą pobierać opłaty za omówione niżej kształcenie specjalistyczne i studia podyplomowe. Szczegółowe informacje o finansowaniu szkolnictwa wyższego przedstawiono w rozdziałach 2.2 „Finansowanie szkolnictwa wyższego” i 2.3 „Finansowanie kształcenia dorosłych”. 

• Kształcenie specjalistyczne

Zgodnie z przepisami Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce kształcenie specjalistyczne (poziom ISCED 5) prowadzą publiczne i niepubliczne uczelnie zawodowe. Warunkiem przyjęcia jest posiadanie świadectwa ukończenia szkoły średniej (w odróżnieniu od przyjęć na studia pierwszego stopnia i jednolite studia magisterskie, nie jest wymagane świadectwo maturalne). 

Kształcenie specjalistyczne trwa co najmniej 3 semestry. Program kształcenia określa efekty uczenia się z uwzględnieniem uniwersalnych charakterystyk pierwszego stopnia określonych w ustawie z dnia 22 grudnia 2015 r. o Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji (z późn. zm.) oraz charakterystyk drugiego stopnia określonych w przepisach wydanych na podstawie tej ustawy. Program przewiduje zajęcia kształtujące umiejętności praktyczne. 

Po ukończeniu kształcenia absolwenci otrzymują świadectwo dyplomowanego specjalisty lub świadectwo dyplomowanego specjalisty technologa (poziom 5 PRK).

Szczegółowe informacje o kształceniu specjalistycznym przedstawiono w rozdziale 6.2 ‘Studia pierwszego stopnia’. 

• Studia podyplomowe

Zgodnie z przepisami Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce studia podyplomowe (poziomy ISCED 6, 7 lub 8) są prowadzone przez uczelnie publiczne i niepubliczne, instytuty badawcze i instytuty Polskiej Akademii Nauk. Są one przeznaczone dla kandydatów posiadających kwalifikację pełną co najmniej na poziomie 6 PRK (dyplom ukończenia studiów pierwszego stopnia). 

Studia trwają co najmniej 2 semestry. Program studiów powinien określać efekty uczenia się dla kwalifikacji cząstkowych, uwzględniające charakterystyki drugiego stopnia PRK na poziomie 6, 7 (dyplom ukończenia studiów drugiego stopnia) lub 8 (dyplom doktorski) PRK określone w przepisach wydanych na podstawie ustawy o Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji. Program studiów podyplomowych powinien umożliwiać uzyskanie co najmniej 30 punktów ECTS. Studia prowadzą do kwalifikacji cząstkowych na poziomie 6, 7 lub 8 PRK.

W roku akademickim 2022/2023 na studiach podyplomowych kształciło się 156 700 osób (Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Szkoły wyższe i ich finanse w 2022 roku”; dostęp sierpień 2024 r.). 

7.4.3 Programy prowadzące do wejścia na rynek pracy

Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (z późn. zm.) przewiduje szereg instrumentów mających na celu wsparcie osób bezrobotnych i poszukujących pracy. Koordynacją i realizacją działań w tym zakresie zajmują się wskazane w ustawie instytucje rynku pracy (np. publiczne służby zatrudnienia, agencje zatrudnienia, instytucje szkoleniowe).

Urzędy pracy, które bezpośrednio wspierają osoby bezrobotne i poszukujące pracy, stwarzają swoim klientom możliwości rozwoju i pozyskiwania kompetencji, które pozwolą im lepiej spełnić oczekiwania potencjalnych pracodawców. W tym celu mogą zaoferować tzw. podstawowe usługi szkoleniowe lub inne instrumenty wsparcia kształcenia ustawicznego osób bezrobotnych lub poszukujących pracy. Od 2014 r. istnieje możliwość ustalenia form pomocy osobom bezrobotnym. W zależności od określonego profilu pomocy (jednego z trzech) ustalany jest indywidualny plan działania dostosowany do tego profilu.

Źródła: Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz zielonalinia.gov.pl, (dostęp: wrzesień 2024 r.)

Poza wymienionymi formami wsparcia dla osób bezrobotnych i poszukujących pracy, ustawa (art. 69a, 69b) przewiduje system refundacji kosztów kształcenia ustawicznego pracowników i pracodawców. Środki pochodzą z Krajowego Funduszu Szkoleniowego (KFS) wydzielonego z Funduszu Pracy (dostęp: wrzesień 2024 r.). W 2024 r. środki z KFS w wysokości ponad 294 mln zł przeznaczono m.in. na wsparcie kształcenia ustawicznego: 

• w podmiotach zatrudniających cudzoziemców; 

•  w związku z zastosowaniem w firmach nowych procesów, technologii i narzędzi pracy; 

•  w zawodach deficytowych zidentyfikowanych w danym powiecie lub województwie. 

Działania wspierające wejście na rynek pracy, szczególnie młodych dorosłych, proponowane są także w licznych projektach realizowanych przez Powiatowe Urzędy Pracy (zob. też 7.1 „Podział odpowiedzialności”).

7.4.4 Programy ogólnorozwojowe dla dorosłych

Nie wszystkie programy ogólnorozwojowe oferowane przez publiczne i niepubliczne szkoły, placówki pozaszkolne i inne instytucje mają wsparcie ze środków publicznych.

Do tej oferty można zaliczyć programy oferowane przez:

• uczelnie i inne instytucje naukowe (zob. studia podyplomowe w części 7.4.2 wyżej),

• uniwersytety trzeciego wieku i uniwersytety otwarte (zob. rozdział 7.3 )

• domy kultury,

• organizacje pozarządowe. 

Oferta obejmuje zarówno programy umożliwiające rozwój osobisty, społeczny, kulturowy, jak i zajęcia sportowe. Brak jest szczegółowych statystyk publicznych ujmujących oferowane programy w proponowanym ujęciu.  Szereg programów realizowanych m.in. przez organizacje pozarządowe jest pochodną realizowanych projektów i programów (zob. też rozdział 7.1 „Podział odpowiedzialności”).

Dane dotyczące liczby osób dorosłych uczestniczących w programach ogólnorozwojowych są dostępne jedynie dla niektórych instytucji. Na przykład w roku 2021/2022 w Uniwersytetach Trzeciego Wieku studiowało łącznie 86,6 tys. słuchaczy, a zdecydowaną większość stanowiły kobiety (83,8%). Prawie 83% słuchaczy stanowiły osoby w wieku 60-79 lat. (Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Uniwersytety Trzeciego Wieku w roku akademickim 2021/2022”; dostęp: sierpień 2024 r.)

Od 2017 r. realizowany był projekt tworzenia Lokalnych Ośrodków Wiedzy i Edukacji (LOWE). Sieć LOWE została utworzona przez 5 organizacji mających doświadczenie w aktywizacji społecznej, które stały się jednocześnie beneficjentami projektów LOWE, współfinansowanych ze środków UE w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Lokalny Ośrodek Wiedzy i Edukacji jest określeniem nowej roli szkoły w aktywizowaniu dorosłych i społeczności lokalnej na rzecz rozwoju umiejętności stanowiących podstawę dla uczenia się przez całe życie. Ośrodki LOWE umożliwiają kontynuację edukacji na różnych poziomach i w różnych dziedzinach. LOWE powstają przy szkołach lub w placówkach systemu oświaty i spełniają rolę centrów organizowania i animowania edukacji pozaformalnej i nieformalnej dla osób dorosłych. W grudniu 2022 r. działało 129 takich LOWE (dostęp: wrzesień 2024 r.). 

Na uwagę zasługują także działania mające na celu rozwój istniejących Uniwersytetów Ludowych, które w polskiej edukacji mają bogatą tradycję i zajmują znaczące miejsce. W 2020 roku Rada Ministrów przyjęła Program Wspierania Rozwoju Uniwersytetów Ludowych (PWRUL) na lata 2020-2030 (dostęp: wrzesień 2024 r.). W programie zwraca się uwagę nie tylko na rewitalizację ich koncepcji wychowawczej, ale także powstanie nowych placówek, które mają być miejscami nastawionymi na rozwój osobisty i aktywność społeczną, szczególnie dorosłych. W ramach tego programu wyłoniono pięć priorytetów obejmujących: wsparcie rozwoju infrastruktury, tworzenie nowych placówek, tworzenie sieci uniwersytetów i upowszechnianie edukacji grundtvigiańskiej oraz rozwój edukacji obywatelskiej i zachowanie dziedzictwa środowisk lokalnych oraz wsparcie techniczne.

7.4.5 Inne formy kształcenia i szkoleń dla dorosłych dotowanych z środków publicznych

Wszystkie najważniejsze formy kształcenia i szkoleń dla dorosłych zostały przedstawione powyżej w częściach 7.4.1 – 7.4.4.