Polityka planowania

Opieka nad dziećmi w wieku do 3 lat

Personel sprawujący opiekę nad dziećmi w wieku do 3 lat (opiekunowie, dzienni opiekunowie i nianie) nie jest uznawany w przepisach za nauczycieli.

Za politykę planowania w zakresie opieki nad dziećmi odpowiada Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, a na poziomie lokalnym – władze gminy. Polityka planowania nie dotyczy jednak kadr, a koncentruje się na rozwoju instytucjonalnych form opieki nad dziećmi (żłobków, klubów dziecięcych, dziennych opiekunów), tj. tworzeniu nowych miejsc opieki i podnoszeniu jakości opieki w istniejących instytucjach (zob. też Upowszechnianie wczesnej opieki i edukacji w rozdziale 1.2 „Strategia uczenia się przez całe życie”). 

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna

Za politykę planowania kadr nauczycielskich sektora oświaty (zatrudnianie, awanse i wynagrodzenia nauczycieli) odpowiada minister właściwy do spraw oświaty i wychowania. 

Monitoring kadry nauczycielskiej na szczeblu centralnym jest prowadzony na podstawie danych z Systemu Informacji Oświatowej (SIO) (Ustawa o systemie informacji oświatowej z dnia 15 kwietnia 2011 r.). Administratorem bazy danych SIO jest minister ds. oświaty i wychowania, a dane są wprowadzane m.in. przez jednostki samorządu terytorialnego oraz ministrów odpowiedzialnych za określone rodzaje szkół, placówek i instytucji systemu oświaty. 

Systematyczna analiza danych z SIO pozwala władzom oświatowym między innymi na diagnozowanie i długofalowe prognozowanie zmian zachodzących w strukturze zatrudnienia nauczycieli (planowanie perspektywiczne), prognozowanie zapotrzebowania na nowych nauczycieli oraz racjonalne planowanie pracy aktualnie zatrudnionych nauczycieli. Bieżący monitoring danych jest niezbędny w celu opracowywania rocznej ustawy budżetowej oraz podziału części subwencji oświatowej państwa, w której uwzględnia się m.in. dane dotyczące nauczycieli.

Oprócz danych osobowych w zbiorach danych o nauczycielach w SIO gromadzone są m.in. następujące dane:

• wykształcenie;

• przygotowanie pedagogiczne; 

• kwalifikacje do nauczania; 

• staż pracy, w tym staż pracy pedagogicznej; 

• forma i wymiar zatrudnienia;

• zajmowane stanowiska i sprawowane funkcje;

• rodzaje i wymiar prowadzonych zajęć lub innych obowiązków;

• przyczyny nieprowadzenia zajęć;

• stopień awansu zawodowego oraz dane dotyczące uzyskania kolejnego stopnia;

• wysokość wynagrodzenia;

• ukończone kursy kwalifikacyjne oraz formy dokształcania i doskonalenia zawodowego.

Rekrutacja

Opieka  nad dziećmi w wieku do 3 lat

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn. zm.) władze lokalne (jednostki samorządu terytorialnego) i instytucje publiczne, które prowadzą żłobki i kluby dziecięce, zatrudniają opiekunów w drodze otwartego naboru, publikując ogłoszenia o rekrutacji w odpowiednich mediach. Inne podmioty (osoby fizyczne oraz osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej) prowadzące te instytucje opieki rekrutują opiekunów zgodnie ze swymi regulacjami wewnętrznymi. 

Opiekunowie w publicznych żłobkach mają status pracowników samorządowych, a w niepublicznych podlegają powszechnie obowiązującym przepisom ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (z późn. zm.). 

Zgodnie z przepisami ustawy o opiece nad dziećmi opiekunem nie może być osoba, która figuruje w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym lub została skazana prawomocnym wyrokiem za inne przestępstwo umyślne. Kandydaci przedstawiają zaświadczenie o niekaralności przed podjęciem pracy. 

Dzienny opiekun może prowadzić działalność na własny rachunek lub być zatrudniony przez podmiot wskazany w przepisach (jednostkę samorządu terytorialnego, instytucję publiczną, osobę fizyczną, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej). Podobnie jak w przypadku opiekunów władze lokalne i instytucje publiczne zatrudniają dziennych opiekunów w drodze otwartego naboru, a inne podmioty rekrutują ich zgodnie ze swymi regulacjami wewnętrznymi. 

Pełnienie funkcji dziennego opiekuna wymaga zgłoszenia do prowadzonego przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta wykazu dziennych opiekunów pracujących na własny rachunek oraz podmiotów zatrudniających dziennych opiekunów. Zob. informacje o warunkach wpisu do wykazu w części „Podejścia i metody zapewniania jakości” w rozdziale 10.1 „Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. 

Podobnie jak opiekun, dzienny opiekun przed podjęciem zatrudnienia zobowiązany jest przedstawić zaświadczenie o niekaralności.

Nianię zatrudniają samodzielnie rodzice dziecka, rodzic samotnie wychowujący dziecko lub opiekun dziecka. 

Wychowanie  przedszkolne i edukacja szkolna

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (z późn. zm.) stanowisko nauczyciela może zajmować osoba, która:

• posiada wyższe wykształcenie z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym lub ukończyła zakład kształcenia nauczycieli i podejmuje pracę na stanowisku, do którego są to wystarczające kwalifikacje;

• przestrzega podstawowych zasad moralnych;

• spełnia warunki zdrowotne niezbędne do wykonywania zawodu.

Wszystkich nauczycieli dotyczy wymóg niekaralności. Przed nawiązaniem stosunku pracy nauczyciel jest zobowiązany przedstawić dyrektorowi przedszkola lub szkoły zaświadczenie o niekaralności z Krajowego Rejestru Karnego. Ponadto placówki oświatowe mają obowiązek sprawdzać, czy pracownik figuruje w rejestrze osób karanych za przestępstwa na tle seksualnym. 

Nie ma szczegółowych przepisów określających zasady polityki kadrowej w przedszkolu czy szkole. Podstawą wszelkich zmian jest arkusz organizacyjny, sporządzany przez dyrektora przedszkola lub szkoły i zatwierdzany przez organ prowadzący. 

Dyrektorzy przedszkoli i szkół publicznych zatrudniają nauczycieli w drodze naboru otwartego. Dyrektor przedszkola lub szkoły prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego informuje kuratora oświaty o wolnych stanowiskach pracy dla nauczycieli, a kurator oświaty udostępnia je na stronie podmiotowej kuratorium oświaty. Przedszkola i szkoły niepubliczne określają procedury rekrutacji w swych regulacjach wewnętrznych. 

 

 

Przygotowanie do zawodu nauczyciela

Opieka nad  dziećmi w wieku do 3 lat

Przepisy nie przewidują odrębnego przygotowania do zawodu personelu sprawującego opiekę nad dziećmi w wieku do 3 lat.

Wychowanie przedszkolne  i edukacja szkolna

Zgodnie z ustawą z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (z późn. zm.) przygotowanie do zawodu nauczyciela obowiązkowo odbywają: 

• nauczyciele początkujący (tj. nauczyciele bez stopnia awansu zawodowego), którzy zostali zatrudnieni w wymiarze co najmniej ½ obowiązkowego wymiaru zajęć zgodnie z wymaganymi kwalifikacjami oraz

• nauczyciele zatrudnieni w wymiarze co najmniej ½ obowiązkowego wymiaru zajęć, którzy posiadają odpowiedni poziom wykształcenia, ale nie posiadają przygotowania pedagogicznego i zobowiązali się do jego uzupełnienia w ciągu pierwszego roku pracy w szkole (takich nauczycieli zatrudnia się w szczególnych przypadkach uzasadnionych potrzebami szkoły).

Przygotowanie do zawodu jest ściśle powiązane z awansem zawodowym na pierwszy stopień nauczyciela mianowanego i zawiera w sobie element oceny pracy. 

Czas trwania przygotowania do zawodu

Przygotowanie do zawodu nauczyciela trwa zasadniczo 3 lata i 9 miesięcy. Okres ten może być skrócony do 2 lat i 9 miesięcy w przypadku: 

• nauczyciela posiadającego stopień naukowy; 

• nauczyciela, który przed nawiązaniem stosunku pracy w szkole w Polsce prowadził zajęcia w szkole za granicą; 

• nauczyciela, który przed nawiązaniem stosunku pracy w szkole był nauczycielem akademickim i legitymował się co najmniej 3-letnim okresem pracy na uczelni, lub w dniu nawiązania po raz pierwszy stosunku pracy w szkole posiadał co najmniej 5-letni okres pracy i znaczący dorobek zawodowy.

W pierwszych dwóch przypadkach nauczyciel zamierzający skorzystać ze skróconego wymiaru składa do dyrektora przedszkola lub szkoły oświadczenie w tej sprawie. W trzecim przypadku skrócenie okresu przygotowania wymaga zgody dyrektora. 

Wsparcie mentora

W okresie przygotowania do zawodu nauczyciel otrzymuje obowiązkowe wsparcie mentora przydzielonego przez dyrektora spośród nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych (tj. nauczycieli posiadających pierwszy lub drugi i najwyższy stopień zawodowy). Mentor otrzymuje dodatek funkcyjny do swego wynagrodzenia nauczycielskiego. 

 

Zadaniem mentora jest: 

• wspieranie na bieżąco nauczyciela w pracy, 

• udzielanie nauczycielowi pomocy w doborze form doskonalenia zawodowego, 

• dzielenie się z nauczycielem wiedzą i doświadczeniem, 

• umożliwienie nauczycielowi obserwowania zajęć prowadzonych przez mentora oraz omawianie tych zajęć, w wymiarze co najmniej 1 godziny w miesiącu w pierwszym roku i co najmniej 4 godzin w każdym kolejnym roku przygotowania do zawodu, 

• obserwowanie zajęć prowadzonych przez nauczyciela oraz omawianie z nim tych zajęć, w wymiarze co najmniej 1 godziny w miesiącu w pierwszym roku i co najmniej 4 godzin w każdym kolejnym roku przygotowania do zawodu, 

• inspirowanie nauczyciela do podejmowania wyzwań zawodowych.

Zadania nauczyciela odbywającego przygotowanie do zawodu

Zgodnie z przepisami rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 września 2022 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli w okresie przygotowania do zawodu nauczyciel: 

• poznaje organizację, zadania i zasady funkcjonowania przedszkola lub szkoły; 

• prowadzi przydzielone mu zajęcia i uczestniczy w realizacji zadań dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych i innych statutowych zadań przedszkola lub szkoły; 

• obserwuje zajęcia prowadzone przez mentora; 

• doskonali swe kompetencje związane z wykonywanymi obowiązkami; 

• przeprowadza zajęcia w obecności wskazanych w przepisach osób (zob. niżej); 

• dokonuje ewaluacji własnej pracy i wykorzystuje jej wyniki do doskonalenia dalszej pracy; 

• dzieli się wiedzą z innymi nauczycielami w ramach wewnątrzszkolnego doskonalenia zawodowego. 

Ocena pracy i zajęć prowadzonych przez nauczyciela w trakcie przygotowania do zawodu

Zgodnie z przepisami Karty Nauczyciela dyrektor dokonuje oceny pracy nauczyciela po upływie co najmniej 8 miesięcy, ale nie później niż w 11. miesiącu przygotowania do zawodu, oraz w ostatnim roku przygotowania do zawodu. Zob. Podejścia i metody zapewniania jakości – Ocena pracy nauczyciela w rozdziale 10.1 „Zapewnianie jakości we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. 

Przed dokonaniem pierwszej oceny pracy, nauczyciel jest zobowiązany przeprowadzić zajęcia w wymiarze co najmniej 1 godziny, w obecności:

• dyrektora;

• mentora;

• doradcy metodycznego albo nauczyciela konsultanta, albo przedstawiciela organu sprawującego nadzór pedagogiczny, albo nauczyciela dyplomowanego, który naucza tego samego przedmiotu lub prowadzi ten sam rodzaj zajęć w tej samej lub innej placówce (osobę tę wskazuje dyrektor).

O wymiarze takich zajęć prowadzonych przez nauczyciela decyduje dyrektor, biorąc pod uwagę potrzeby nauczyciela w zakresie doskonalenia umiejętności praktycznych. Po przeprowadzeniu zajęć osoby obecne omawiają je z nauczycielem.

W ostatnim roku przygotowania do zawodu nauczyciel, który w tym okresie uzyskał co najmniej dobrą ocenę pracy, jest zobowiązany przeprowadzić zajęcia w wymiarze 1 godziny w obecności komisji powołanej przez dyrektora, w skład której wchodzą:

• dyrektor jako przewodniczący,

• ekspert z listy ekspertów (prowadzonej przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania) posiadający kwalifikacje z zakresu psychologii lub pedagogiki, w tym pedagogiki specjalnej, albo nauczyciel mianowany lub dyplomowany zatrudniony na stanowisku psychologa, pedagoga lub pedagoga specjalnego w tej samej lub innej placówce,

• nauczyciel-doradca metodyczny, nauczyciel-konsultant, przedstawiciel organu sprawującego nadzór pedagogiczny albo nauczyciel dyplomowany, który naucza tego samego przedmiotu lub prowadzi ten sam rodzaj zajęć w tej samej lub innej placówce; 

• mentor.

Na wniosek nauczyciela w pracach komisji może brać udział w charakterze obserwatora również przedstawiciel wskazanego związku zawodowego.

Po omówieniu zajęć prowadzonych w ostatnim roku przygotowania do zawodu i przeprowadzeniu rozmowy z nauczycielem, komisja wydaje pozytywną lub negatywną opinię. 

Co najmniej dobra ocena pracy i pozytywna opinia o zajęciach stanowią dwa z kilku warunków awansu nauczyciela początkującego na stopień nauczyciela mianowanego (zob. Awans zawodowy niżej).

Przepisy określają szczegółowo zasady odbywania dodatkowego przygotowania do zawodu i warunki dalszego zatrudnienia w przypadku otrzymania negatywnej opinii o prowadzonych zajęciach lub negatywnej oceny pracy. Zob. Podejścia i metody zapewniania jakości – Ocena pracy nauczyciela w rozdziale 10.1 „Zapewnianie jakości we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. 

Status zawodowy

Opieka nad dziećmi  w wieku do 3 lat

Opiekunowie w publicznych żłobkach i klubach dziecięcych mają status pracowników samorządowych i podlegają przepisom ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (z późn. zm.), a w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie – powszechnie obowiązującym przepisom ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (z późn. zm.).

Opiekuna zarówno w publicznym, jak i niepublicznym żłobku lub klubie dziecięcym można zatrudnić na podstawie umowy o pracę na czas określony lub nieokreślony. Zgodnie z Kodeksem pracy pracodawca może zawrzeć z pracownikiem maksymalnie 3 umowy na czas określony, na łączny okres nieprzekraczający 33 miesięcy. 

Dzienny opiekun może wykonywać pracę na własny rachunek (samozatrudnienie) lub być zatrudniony w żłobku lub przedszkolu. Żłobki i kluby dziecięce zatrudniają dziennego opiekuna na podstawie umowy o pracę zgodnie z Kodeksem Pracy albo umowy o świadczenie usług (na zasadzie umowy zlecenia) zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (z późn. zm.). 

Niania sprawuje opiekę nad dziećmi na podstawie umowy o świadczenie usług (tzw. „umowy uaktywniającej”), do której zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego stosuje się przepisy dotyczące zlecenia. Umowa uaktywniająca jest zawierana w formie pisemnej między nianią a rodzicami, rodzicem samotnie wychowującym dziecko lub opiekunem dziecka. 

Zakład Ubezpieczeń Społecznych opłaca składki na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, wypadkowe i zdrowotne za nianię od tej części jej wynagrodzenia, która nie jest wyższa niż 50% minimalnego wynagrodzenia za pracę. a pozostałą część płacą rodzice, rodzic samotnie wychowujący dziecko lub opiekun dziecka. 

Warunkiem skorzystania z tej możliwości jest praca zawodowa obojga rodziców dziecka (lub rodzica, w przypadku osoby samotnie wychowującej dziecko, lub opiekuna) oraz sprawowanie opieki nad dzieckiem w wieku do lat 3 (wyjątkowo – w przypadkach wskazanych w przepisach, do 4 lat).

Wychowanie przedszkolne i  edukacja szkolna

Podstawowe regulacje dotyczące statusu zawodowego nauczycieli są zawarte w ustawie z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (z późn. zm.). Karta reguluje takie kwestie jak obowiązki nauczycieli, wymagania kwalifikacyjne, awans, nawiązanie, zmiany i rozwiązanie stosunku pracy, wynagrodzenie, nagrody i odznaczenia, urlopy, finansowanie dokształcania i doskonalenia zawodowego nauczycieli, odpowiedzialność dyscyplinarna, uprawnienia emerytalne. Szczegółowe rozwiązania są określone w rozporządzeniach ministra ds. oświaty i wychowania. W sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu pracy. 

Ustawie Karta Nauczyciela podlegają nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w przedszkolach i innych formach wychowania przedszkolnego, szkołach i kolegiach pracowników społecznych, różnych placówkach oświatowych (np. placówkach kształcenia ustawicznego, centrach kształcenia zawodowego, branżowych centrach umiejętności, młodzieżowych ośrodkach wychowawczych) i placówkach doskonalenia nauczycieli. Niektóre przepisy Karty mają także zastosowanie do nauczycieli pracujących na przykład w urzędach administracji rządowej, kuratoriach oświaty, Centralnej Komisji Egzaminacyjnej i okręgowych komisjach egzaminacyjnych, instruktorów praktycznej nauki zawodu zatrudnionych u innych pracodawców oraz wychowawców i pedagogów w Ochotniczych Hufcach Pracy. 

Podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych wszyscy nauczyciele objęci przepisami Karty Nauczyciela korzystają z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych na zasadach określonych w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Organ prowadzący przedszkole, inną formę wychowania przedszkolnego, szkołę lub placówkę oraz jej/jego dyrektor są obowiązani z urzędu występować w obronie nauczyciela, gdy ustalone dla nauczyciela uprawnienia zostaną naruszone.

Zakres stosowania przepisów Karty Nauczyciela w odniesieniu do nauczycieli przedszkoli, innych form wychowania przedszkolnego i szkół oraz placówek oświatowych zależy od rodzaju jednostki i wymiaru zatrudnienia nauczycieli. 

Nauczyciele zatrudnieni w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach systemu oświaty prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego (JST) lub organy administracji rządowej w pełni podlegają przepisom Karty Nauczyciela. 

Jeśli natomiast chodzi o nauczycieli pracujących w publicznych przedszkolach i innych formach wychowania publicznego, publicznych szkołach i placówkach prowadzonych przez inne podmioty (osoby fizyczne lub osoby prawne niebędące JST) oraz niepublicznych przedszkolach, innych formach wychowania przedszkolnego, szkołach i placówkach:

• wszyscy nauczyciele, bez względu na wymiar zatrudnienia, podlegają przepisom Karty Nauczyciela dotyczącym wymagań kwalifikacyjnych, obowiązków nauczyciela, oceny pracy, wygasania stosunku pracy z mocy prawa, ochrony przewidzianej dla nauczycieli jako funkcjonariuszy publicznych oraz odpowiedzialności dyscyplinarnej; 

• nauczyciele zatrudnieni w wymiarze co najmniej ½ obowiązkowego wymiaru zajęć podlegają przepisom Karty Nauczyciela dotyczącym m.in. przygotowania zawodowego, awansu zawodowego, korzystania z środków publicznych na dokształcanie i doskonalenie zawodowe oraz uprawnień emerytalnych w określonych przepisami przypadkach; 

• nauczyciele nie są objęci przepisami Karty Nauczyciela w zakresie dotyczącym nawiązywania stosunku pracy. 

Stosunek pracy/rodzaje umów

Nauczyciele zatrudnieni w publicznych przedszkolach i innych formach wychowania przedszkolnego oraz szkołach prowadzonych przez JST lub organy administracji rządowej mogą wykonywać pracę jedynie w ramach stosunku pracy – na podstawie umowy o pracę lub mianowania – zgodnie z przepisami Karty Nauczyciela. 

Zgodnie z ogólną zasadą określoną w Karcie Nauczyciela publiczne przedszkola, inne formy wychowania przedszkolnego i szkoły prowadzone przez inne podmioty (osoby fizyczne lub osoby prawne niebędące JST) oraz niepubliczne przedszkola, inne formy wychowania przedszkolnego i szkoły zatrudniają nauczycieli na podstawie umowy o pracę, zgodnie z ustawą z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, z późn. zm. Wyjątek dotyczy nauczycieli prowadzących zajęcia bezpośrednio z uczniami lub wychowankami w maksymalnym wymiarze 4 godzin tygodniowo, których można zatrudnić na innej podstawie niż umowa o pracę, jeżeli w treści stosunku prawnego nie przeważają cechy charakterystyczne dla stosunku pracy. Może to być na przykład umowa cywilnoprawna uregulowana w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, z późn. zm. 

Przedstawione niżej rozwiązania dotyczą nauczycieli zatrudnionych w publicznych przedszkolach i innych formach wychowania przedszkolnego oraz szkołach (niżej określanych łącznie jako szkoły) prowadzonych przez JST lub organy administracji rządowej. 

Dyrektor szkoły nawiązuje z nauczycielem stosunek pracy odpowiednio na podstawie umowy o pracę lub mianowania na stanowisku zgodnym z posiadanymi przez nauczyciela kwalifikacjami oraz zgodnie z posiadanym przez nauczyciela stopniem awansu zawodowego.  

Umowa o pracę

Umowę o pracę można zawrzeć z nauczycielem niezależnie od tego, czy posiada lub jaki posiada stopień awansu zawodowego. 

Dyrektor przedszkola lub szkoły zawiera z nauczycielem początkującym (tj. nieposiadającym stopnia awansu zawodowego) umowę o pracę na czas określony – jeden rok szkolny (lub do końca roku szkolnego, jeżeli umowę zawiera się w trakcie roku). 

W szczególnych przypadkach uzasadnionych potrzebami przedszkola lub szkoły dyrektor może zawrzeć umowę o pracę na jeden rok szkolny (lub w trakcie roku szkolnego – do końca roku) z nauczycielem początkującym, który legitymuje się wymaganym poziomem wykształcenia, lecz nie posiada przygotowania pedagogicznego, jeśli zobowiąże się on do uzyskania przygotowania pedagogicznego w trakcie pierwszego roku pracy w szkole. Jeżeli zatrudniony pod takim warunkiem nauczyciel nie uzyska przygotowania pedagogicznego w trakcie pierwszego roku pracy z przyczyn od niego niezależnych, dyrektor może zawrzeć z nim umowę na kolejny rok szkolny. Jeżeli nauczyciel nie uzyskał przygotowania pedagogicznego w drugim roku, nie zawiera się z nim umowy na kolejny rok szkolny. 

Z nauczycielem początkującym, który:

• posiada wymagane kwalifikacje, 

• przepracował w szkole co najmniej 11 miesięcy oraz

• uzyskał co najmniej dobrą ocenę pracy,

dyrektor przedszkola lub szkoły zawiera umowę o pracę na czas nieokreślony.

W przypadku nauczycieli, którzy posiadają wymagane kwalifikacje i co najmniej 11-miesięczny staż pracy w szkole, ale nie uzyskali co najmniej dobrej oceny pracy lub stopnia nauczyciela mianowanego (tj. pierwszego stopnia awansu) w ciągu 6 lat od rozpoczęcia okresu przygotowania zawodowego, dyrektor szkoły może zawrzeć umowę na okres tylko jednego roku. Umowa taka może być zawarta więcej niż jeden raz.

Mianowanie

Możliwość zatrudnienia na podstawie mianowania dotyczy wyłącznie nauczycieli posiadających stopień nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego (jeden z dwóch stopni przewidzianych w systemie awansu zawodowego nauczycieli). Nauczyciela posiadającego stopień awansu zatrudnia się na podstawie mianowania, jeżeli:

• posiada obywatelstwo polskie, z tym że wymóg ten nie dotyczy obywateli państwa członkowskiego Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej lub państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym;

• ma pełną zdolność do czynności prawnych i korzysta z praw publicznych;

• nie toczy się przeciwko niemu postępowanie karne w sprawie o umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub postępowanie dyscyplinarne;

• nie był skazany prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe;

• nie był prawomocnie ukarany karą dyscyplinarną w okresie 3 lat przed nawiązaniem stosunku pracy;

• posiada kwalifikacje wymagane do zajmowania danego stanowiska; 

• istnieją warunki do zatrudnienia nauczyciela w szkole w pełnym wymiarze zajęć i na czas nieokreślony.

Jedną z podstawowych zalet zatrudnienia na podstawie mianowania jest możliwość nawiązania stosunku pracy na czas nieokreślony w pełnym wymiarze zajęć. Ta forma zatrudnienia zapewnia też inne korzyści; na przykład w przypadku rozwiązania stosunku pracy z powodu całkowitej likwidacji szkoły – wyższa odprawa niż przewidziana w powszechnie obowiązujących przepisach dla osób zatrudnionych na podstawie umowy o pracę; wymóg wyrażenia zgody na zmniejszenie wymiaru pracy w przypadku częściowej likwidacji szkoły lub zmian organizacyjnych, które uniemożliwiają zatrudnienie w pełnym wymiarze. 

Jeżeli w szkole nie istnieją warunki do zatrudnienia nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony, zawiera się umowę o pracę na czas nieokreślony w niepełnym wymiarze.

Zastępstwa

Opieka nad dziećmi w  wieku do 3 lat

Brak regulacji dotyczących zastępstw w instytucjach opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 - zastępstwa są zapewniane w ramach danej placówki. 

Wychowanie przedszkolne i edukacja  szkolna

Nauczyciel zatrudniony w pełnym wymiarze zajęć może realizować godziny ponadwymiarowe tj. dodatkowe godziny zajęć. Ponadto, w przypadku konieczności krótkotrwałego zastępstwa nauczyciela nieobecnego w pracy, nauczyciel może być zobowiązany do realizacji doraźnych zastępstw. 

Godziny ponadwymiarowe

Godzina ponadwymiarowa oznacza dodatkową godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych, która przekracza tygodniowe obowiązkowe pensum (obowiązkowy wymiar godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych), ale mieści się w 40 godzinnej normie czasu pracy (dla 5-dniowego tygodnia pracy). Godziny ponadwymiarowe nie są godzinami nadliczbowymi, które są realizowane po przekroczeniu tygodniowej 40-godzinnej normy czasu pracy. 

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (z późn. zm.) nauczyciel jest zobowiązany pracować w godzinach ponadwymiarowych w szczególnych wypadkach wynikających z potrzeb przedszkola lub szkoły. Godziny ponadwymiarowe przydziela dyrektor przedszkola lub szkoły, po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej, zwykle na dłuższy okres, na przykład semestr lub rok szkolny.

Limit godzin ponadwymiarowych dla danego nauczyciela zależy od wymiaru jego obowiązkowego tygodniowego pensum. Ogólna liczba godzin ponadwymiarowych przydzielonych nauczycielowi nie może przekraczać ¼ tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć. Na zasadzie wyjątku nauczycielom teoretycznych przedmiotów zawodowych i praktycznej nauki zawodu można przydzielić, za ich zgodą, godziny ponadwymiarowe w wyższym wymiarze. 

Godziny ponadwymiarowe można przydzielić nauczycielowi wyłącznie za jego zgodą, jeżeli nauczyciel jest w ciąży lub wychowuje dziecko w wieku do lat 4. 

Nauczyciel otrzymuje wynagrodzenie za pracę w godzinach ponadwymiarowych według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy.

Godziny doraźnych zastępstw

Godzina doraźnego zastępstwa oznacza godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych realizowaną przez nauczyciela powyżej tygodniowego obowiązkowego pensum w zastępstwie nieobecnego nauczyciela. Godziny doraźnych zastępstw przydziela się nauczycielowi w razie nagłej potrzeby spowodowanej nieobecnością nauczyciela w celu zapewnienia realizacji zadań szkoły lub wyłącznie dla zapewnienia opieki uczniom w czasie lekcji.

Zgodnie z nowelizacją Karty Nauczyciela, która weszła w życie 1 września 2025 r., godziny doraźnych zastępstw nie mogą być realizowane w czasie, w którym nauczyciel ma prowadzić zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze ustalone w jego planie zajęć. Wyjątkiem od tej reguły są sytuacje, gdy z przyczyn dotyczących szkoły nauczyciel nie mógłby realizować zajęć wynikających z jego obowiązkowego tygodniowego wymiaru zajęć (np. wycieczka klasy, w której nauczyciel miał prowadzić planowe zajęcia) lub gdy wyrazi zgodę, a zaplanowane zajęcia nie miały być prowadzone bezpośrednio z uczniami (np. zaplanowane przez nauczyciela spotkanie służbowe poza szkołą). 

Obowiązki nieobecnego nauczyciela można powierzyć nauczycielowi, który jest już zatrudniony w danym przedszkolu lub szkole w pełnym lub niepełnym wymiarze, lub dodatkowo zatrudnionemu nauczycielowi. Przepisy nie określają limitu godzin doraźnych zastępstw, ale w przypadku nauczyciela, który jest już zatrudniony w pełnym wymiarze, obowiązuje limit godzin ponadwymiarowych (zob. wyżej). Z nowozatrudnionym nauczycielem zawiera się umowę o pracę na czas określony – na okres wynikający z zastępstwa nieobecnego nauczyciela. 

Wynagrodzenie za godziny doraźnych zastępstw wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy. Dodatkowe wynagrodzenie za doraźne zastępstwo nie przysługuje, jeżeli odbywa się w ramach obowiązkowego tygodniowego pensum (np. w przypadku wycieczki klasy, w której nauczyciel miał prowadzić zajęcia). 

Formy wsparcia dla nauczycieli

Opieka  nad  dziećmi w wieku do 3 lat

Brak regulacji dotyczących form wsparcia dla kadr zatrudnionych w placówkach dla dzieci w wieku do 3 lat. 

W instytucjach opieki pracują m.in. pielęgniarki i położne oraz wolontariusze – zob. rozdział 9.4 „Pozostały personel w placówkach wczesnej edukacji i opieki (ECEC) oraz edukacji szkolnej”).  

Wychowanie  przedszkolne  i edukacja szkolna

W rozwiązywaniu problemów wychowawczych i dydaktycznych oraz rozwijaniu umiejętności wychowawczych w celu zwiększania efektywności pomocy udzielanej uczniom, nauczyciel może oczekiwać wsparcia na terenie przedszkola, szkoły i placówki ze strony nauczycieli psychologów, pedagogów, logopedów, doradców zawodowych i terapeutów pedagogicznych (zob. rozdział 9.3 „Kadra odpowiedzialna za poradnictwo we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”) oraz nauczycieli doradców metodycznych i nauczycieli konsultantów (zob. Organizacja doskonalenia zawodowego w rozdziale 8.3 „Doskonalenie zawodowe nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”). 

System wynagrodzeń

Opieka  nad dziećmi  w wieku do 3 lat

Ogólne zasady wynagradzania opiekunów i dziennych opiekunów zatrudnionych w żłobkach i klubach dziecięcych, które są prowadzone przez jednostki samorządu lokalnego (gminy), oraz wysokość minimalnego wynagrodzenia zasadniczego tych pracowników określa, odpowiednio, ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych i rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 października 2021 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych. Jednostka samorządu lokalnego ustala szczegółowe zasady wynagradzania i wysokość wynagrodzeń. 

Opiekunom i dziennym opiekunom przysługuje wynagrodzenie zasadnicze, dodatkowe wynagrodzenie roczne, dodatek za wieloletnią pracę i nagroda jubileuszowa, a także jednorazowa odprawa w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy.

Od 1 marca 2025 r., minimalna wysokość wynagrodzenia zasadniczego dla poszczególnych stanowisk, na których samorządowe żłobki i kluby dziecięce zatrudniają opiekunów i dziennych opiekunów, wynosi: 

• młodszy opiekun: 4 840 PLN (1 134,15 EUR), 

• opiekun i dzienny opiekun: 4 870 PLN (1 141,18 EUR), 

• starszy opiekun i starszy dzienny opiekun: 4 940 PLN (1 157,59 EUR)

• wychowawca małego dziecka: 5 150 PLN (1 206,80 EUR). 

(Kwoty w złotych przeliczone na euro zgodnie z kursem wymiany Komisji Europejskiej z sierpnia 2025 r.: 1 EUR = PLN 4,27). 

Dodatek za wieloletnią pracę przysługuje po 5 latach pracy, w wysokości 5% miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego i wzrasta o 1% za każdy kolejny rok pracy aż do osiągnięcia 20% miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego.  

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (z późn. zm.) pracownik ma prawo do wynagrodzenia rocznego w pełnej wysokości po przepracowaniu u danego pracodawcy całego roku kalendarzowego (kwotę zmniejsza się proporcjonalnie po przepracowaniu co najmniej 6 miesięcy). Wynagrodzenie roczne stanowi 8,5 % sumy wynagrodzenia za pracę otrzymanego przez pracownika w ciągu roku kalendarzowego, za który przysługuje to wynagrodzenie.

Wysokość nagród jubileuszowych wzrasta z 75% wynagrodzenia miesięcznego po 20 latach pracy do 400% wynagrodzenia miesięcznego po 45 latach pracy. 

W związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy przysługuje jednorazowa odprawa w wysokości 2-miesięcznego wynagrodzenia po 10 latach pracy, 3-miesięcznego wynagrodzenia po 15 latach i 6-miesięcznego wynagrodzenia po 20 latach pracy. 

Ponadto, w ramach programu rządowego przewidzianego na lata 2024-2027, opiekunowie i dzienni opiekunowie zatrudnieni na podstawie umowy o pracę w gminnych żłobkach i klubach dziecięcych mogą otrzymywać co miesiąc dodatek motywacyjny. Dodatek wynosi 1 000 zł brutto (234,33 EUR) na 1 pełny etat (kwota zmniejsza się proporcjonalnie do niepełnego wymiaru pracy). (Uchwała nr 64 Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia rządowego programu „Dofinansowanie wynagrodzeń w postaci dodatku motywacyjnego oraz kosztów składek od tych wynagrodzeń pracowników zatrudnionych w samorządowych instytucjach opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 na lata 2024–2027”)

Opiekunowie i dzienni opiekunowie zatrudnieni w niepublicznych żłobkach i klubach dziecięcych są wynagradzani zgodnie z zasadami i stawkami określonymi przez podmioty prowadzące te instytucje opieki. 

Dzienny opiekun pracujący na własny rachunek (samozatrudniony) ustala wysokość wynagrodzenia i terminy jego wypłaty w umowie cywilno-prawnej zawieranej z osobą lub podmiotem, dla którego świadczy usługi. 

Umowa uaktywniająca zawierana między nianią a rodzicami, rodzicem samotnie wychowującym dziecko lub opiekunem dziecka określa m.in. wysokość wynagradzania oraz sposób i termin jego wypłaty. 

Wychowanie  przedszkolne i  edukacja szkolna

Ogólne zasady wynagradzania nauczycieli reguluje ustawa Karta Nauczyciela z 26 stycznia 1982 r. (z późn. zm.). Minister właściwy ds. oświaty i wychowania corocznie określa minimalne stawki wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli (Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy, z późn. zm). 

Wynagrodzenie nauczycieli składa się z:

• wynagrodzenia zasadniczego,

• dodatków za wysługę lat, motywacyjnego, funkcyjnego, w tym z tytułu sprawowania funkcji wychowawcy klasy, oraz za warunki pracy,

• wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw,

• nagród, m.in. nagród jubileuszowych, oraz innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy, z wyjątkiem świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych i dodatków socjalnych (mieszkaniowego i wiejskiego).

Wysokość wynagrodzenia zasadniczego nauczyciela jest uzależniona od stopnia awansu zawodowego, posiadanych kwalifikacji oraz wymiaru zajęć obowiązkowych. 

Średnie wynagrodzenie nauczycieli stanowi dla:

• nauczyciela początkującego (tj. nieposiadającego stopnia awansu zawodowego) – 120%,

• nauczyciela mianowanego – 144%,

• nauczyciela dyplomowanego – 184%

– kwoty bazowej, określanej dla nauczycieli corocznie w ustawie budżetowej. 

Od 1 stycznia 2025 r. minimalna stawka wynagrodzenia zasadniczego wynosi (w PLN i EUR*):

Poziom wykształcenia	Nauczyciel początkujący		Nauczyciel posiadający stopień awansu zawodowego
			Nauczyciel mianowany		Nauczyciel dyplomowany
	PLN	EUR	PLN	EUR	PLN	EUR
Tytuł zawodowy magistra z przygotowaniem pedagogicznym	5 153	1 207,50	5 310	1 244,29	6 211	1 455,41
Tytuł zawodowy magistra bez przygotowania pedagogicznego, tytuł zawodowy licencjata (inżyniera) z przygotowaniem pedagogicznym, tytuł zawodowy licencjata (inżyniera) bez przygotowania pedagogicznego, dyplom ukończenia kolegium nauczycielskiego lub nauczycielskiego kolegium języków obcych**, pozostałe wykształcenie	5 027	1 177,98	5 156	1 208,20	5 405	1 266,55

*Kurs wymiany Komisji Europejskiej z sierpnia 2025 r.: 1 EUR = 4,27 PLN. 

** Kolegium nauczycielskie i nauczycielskie kolegium języków obcych: instytucje kształcące nauczycieli, które istniały do 1 października 2015 r. 

Podstawę do ustalenia minimalnej stawki wynagrodzenia zasadniczego dla danego nauczyciela stanowi najwyższy posiadany przez niego poziom wykształcenia.

Nauczyciel początkujący, który odbywa przygotowanie do zawodu, otrzymuje jednorazowe świadczenie na start w wysokości 1 000 zł (234,33 EUR). Nauczyciel może otrzymać to świadczenie tylko jeden raz w okresie całego zatrudnienia.

Wysokość dodatków zależy od okresu zatrudnienia, jakości świadczonej pracy, wykonywania dodatkowych zadań lub zajęć, powierzonego stanowiska oraz trudnych, uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia warunków pracy.

Wysokość nagród jubileuszowych wzrasta z 75% wynagrodzenia miesięcznego po 20 latach pracy do 250% wynagrodzenia miesięcznego po 40 latach pracy. Od 1 stycznia 2026 r. wysokość nagrody po 40 latach pracy wzrośnie do 300% wynagrodzenia, a po 45 latach nauczyciele będą otrzymywać nagrodę w wysokości 400% wynagrodzenia. 

Dotychczas do odprawy emerytalnej na określonych warunkach mieli prawo jedynie nauczyciele zatrudnieni na podstawie mianowania. Od 1 stycznia 2026 r. w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne (rodzaj emerytury pomostowej) każdy nauczyciel otrzyma jednorazową odprawę w wysokości 2-miesięcznego wynagrodzenia po 10 latach pracy, 3-miesięcznego wynagrodzenia po 15 latach lub 6-miesięcznego wynagrodzenia po 20 latach pracy. 

Więcej informacji na temat zarobków nauczycieli można znaleźć w narzędziu interaktywnym Komisji Europejskiej (Eurydice): Teachers’ and School Heads’ Salaries and Allowances in Europe. 

Czas pracy i urlop

Opieka  nad dziećmi w  wieku do 3 lat

Czas pracy

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (z późn. zm.) opiekunów w żłobkach lub klubach dziecięcych obowiązuje 8-godzinna norma dobowa i przeciętnie 40-godzinna norma tygodniowa.

W przypadku zatrudnienia w żłobku lub klubie dziecięcym podmiot zatrudniający określa godziny pracy w umowie o pracę z dziennym opiekunem, z uwzględnieniem przepisów Kodeksu pracy. Czas sprawowania opieki przez samozatrudnionego dziennego opiekuna, który świadczy usługi na podstawie umowy cywilno-prawnej, jest dopasowany do czasu pracy rodziców. Przepisy nie regulują, ile godzin dziennie dziecko może spędzić u dziennego opiekuna. 

Strony umowy uaktywniającej między nianią a rodzicami, rodzicem samotnie wychowującym dziecko lub opiekunem dziecka powinny określać konkretne dni w tygodniu, godziny oraz adres, pod którym niania będzie opiekować się dzieckiem. Nie ma określonej maksymalnej dobowej liczby godzin, przez które niania może sprawować opiekę nad dzieckiem.

 

 

Urlop

Opiekunom w żłobku i klubie dziecięcym oraz dziennym opiekunom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze określonym w Kodeksie pracy, czyli:

• 20 dni - jeżeli pracownik jest zatrudniony krócej niż 10 lat,

• 26 dni - jeżeli pracownik jest zatrudniony co najmniej 10 lat.

Wymiar urlopu zmniejsza się proporcjonalnie dla osób zatrudnionych w niepełnym wymiarze. 

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn. zm.), w umowie o świadczenie usług przez dziennego opiekuna musi pojawić się zapis dotyczący warunków czasowego niesprawowania opieki, w szczególności związanego z wypoczynkiem dziennego opiekuna.

Umowa uaktywniająca zawierana z nianią ma charakter umowy cywilnoprawnej, do której zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego stosuje się przepisy dotyczące zlecenia. Przepisy nie wymagają wskazania w umowie uaktywniającej okresu czasowego niesprawowania opieki. 

Wychowanie  przedszkolne i edukacja  szkolna

Wymiar czasu pracy i pensum oraz urlopu wypoczynkowego nauczycieli określa ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (z późn. zm.). 

Ogólny czas pracy

Czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin tygodniowo.

Nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć obowiązuje 5-dniowy tydzień pracy. Nauczycielom dokształcającym się, odbywającym szkolenie branżowe, wykonującym inne ważne społecznie zadania lub – jeżeli to wynika z organizacji pracy w szkole – dyrektor szkoły może ustalić 4-dniowy tydzień pracy.

W szkołach, w których praca odbywa się we wszystkie dni tygodnia, nauczyciel korzysta co najmniej raz na 2 tygodnie z 2 kolejnych dni wolnych od pracy, z których jeden musi przypadać w niedzielę. Nie dotyczy to nauczyciela pracującego w systemie kształcenia zaocznego.

W ramach czasu pracy nauczyciel jest zobowiązany realizować:

• pensum, tj. zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, prowadzone bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz;

• inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych przedszkola lub szkoły, w tym zajęcia opiekuńcze i wychowawcze uwzględniające potrzeby i zainteresowania uczniów;

• zajęcia i czynności związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym.

 

 

Wymiar godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych (pensum)

Nauczyciel jest zobowiązany realizować zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze (pensum), bezpośrednio z wychowankami lub uczniami w wymiarze od 18 do 30 godzin, przy czym wymiar powyżej 25 godzin dotyczy wyłącznie nauczycieli pracujących w określonych placówkach systemu oświaty (np. wychowawców świetlic szkolnych i półinternatów, klubów środowiskowych, internatów, burs; wychowawców w zakładach opiekuńczo-leczniczych).  Liczba godzin zależy od typu przedszkola lub szkoły i wykonywanych zajęć lub wymiaru ustalonego przez dyrektora przedszkola lub szkoły albo organ prowadzący.

Tygodniowe obowiązkowe pensum nauczycieli zatrudnionych w pełnym wymiarze zajęć w przedszkolach, szkołach i innych placówkach ustala się według następujących norm, przy czym jedna godzina trwa 45 minut:

Stanowisko – typ (rodzaj) szkoły lub placówki	Tygodniowa liczba godzin obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych
Nauczyciele przedszkoli, z wyjątkiem nauczycieli pracujących z grupami dzieci 6-letnich	25
Nauczyciele przedszkoli i innych placówek przedszkolnych pracujących z grupami dzieci 6-letnich	22
Nauczyciele: przedszkoli specjalnych, szkół podstawowych, szkół specjalnych, liceów ogólnokształcących, przedmiotów z zakresu kształcenia ogólnego i teoretycznych przedmiotów zawodowych w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe, w tym w szkołach specjalnych i szkolenia rzemieślniczego w okręgowych ośrodkach wychowawczych, schroniskach dla nieletnich oraz zakładach poprawczych, teoretycznych przedmiotów zawodowych na kwalifikacyjnych kursach zawodowych, przedmiotów artystycznych i ogólnokształcących w szkołach artystycznych	18

Na zasadzie wyjątku tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć dla nauczycieli praktycznej nauki zawodu określa organ prowadzący przedszkole lub szkołę, ale wymiar ten nie może przekroczyć 20 godzin. Zgodnie ze znowelizowanymi przepisami Karty Nauczyciela, które wejdą w życie 1 września 2026 r., tygodniowe pensum w wymiarze 18 godzin będzie dotyczyć nauczycieli przedszkoli specjalnych, szkół podstawowych i ponadpodstawowych, w tym szkół specjalnych, oaz szkół artystycznych, a także nauczycieli prowadzących zajęcia na kwalifikacyjnych kursach zawodowych. Nowelizacja ma na celu ujednolicenie tygodniowego pensum dla nauczycieli teoretycznych przedmiotów zawodowych i nauczycieli praktycznej nauki zawodu. 

Zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, prowadzone bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz są rejestrowane i rozliczane w okresach tygodniowych odpowiednio w dziennikach lekcyjnych lub dziennikach zajęć.

Podstawę wynagrodzenia nauczyciela pełnoetatowego stanowi pensum 18-godzinne, a za godziny wykraczające poza ten wymiar (godziny ponadwymiarowe) nauczyciele otrzymują dodatkowe wynagrodzenie.

Nauczyciele realizujący 18-godzinne pensum tygodniowe mogą prowadzić zajęcia w wymiarze do 27 godzin tygodniowo za zgodą dyrektora przedszkola lub szkoły, jeśli taką możliwość przewiduje arkusz organizacyjny, zatwierdzony przez organ prowadzący przedszkole lub szkołę. 

Za zgodą organu prowadzącego przedszkole lub szkołę dyrektor może nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze zajęć obniżyć tygodniowy wymiar zajęć na czas określony lub do odwołania. Nauczycielowi korzystającemu z obniżonego tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć nie przydziela się godzin ponadwymiarowych.

Nauczyciel może być zobowiązany do realizowania tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć wychowawczych także w porze nocnej. Za każdą godzinę pracy w porze nocnej nauczycielowi przysługuje dodatkowe wynagrodzenie w wysokości 15% godzinowej stawki wynagrodzenia zasadniczego.

Zob. też informacje o godzinach ponadwymiarowych w części „Zastępstwa” wyżej. 

Ferie i urlopy

Nauczyciele mają prawo do odpłatnego czasu wolnego podczas ferii oraz świąt państwowych i religijnych, co w praktyce oznacza, że nauczyciele mają w ciągu roku ponad trzy miesiące czasu wolnego od pracy.

Nauczycielowi zatrudnionemu w szkole, w której w organizacji pracy przewidziano ferie szkolne, przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze odpowiadającym okresowi ferii i w czasie ich trwania. Ferie letnie trwają około 2 miesięcy, a ferie zimowe około 2 tygodni. 

Dyrektor przedszkola lub szkoły może zobowiązać nauczyciela do przeprowadzenia podczas ferii egzaminów lub wykonywania prac związanych z zakończeniem roku szkolnego i przygotowaniem nowego roku szkolnego, opracowania szkolnego zestawu programów oraz uczestniczenia w doskonaleniu zawodowym w określonej formie. Zajęcia te nie mogą trwać dłużej niż 7 dni.

Nauczycielom zatrudnionym w szkołach, w których nie są przewidziane ferie szkolne, przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze 35 dni roboczych w czasie ustalonym w planie urlopów.

W trakcie urlopu wypoczynkowego nauczycielowi przysługuje wynagrodzenie, jakie by otrzymał, gdyby w tym czasie pracował. 

 

 

Awans zawodowy

Opieka nad  dziećmi  w wieku do 3 lat

Opiekunowie i dzienni opiekunowie zatrudnieni w publicznych żłobkach i klubach dziecięcych, prowadzonych przez władze lokalne, mogą awansować na wyższe stanowisko. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 października 2021 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych (z późn. zm.) przewiduje następujące stanowiska dla tych grup pracowników: 

• młodszy opiekun, 

• opiekun, dzienny opiekun,

• starszy opiekun, starszy dzienny opiekun,

• wychowawca małego dziecka. 

Opiekunowie i dzienni opiekunowie mogą również ubiegać się o stanowisko dyrektora żłobka lub kierownika klubu dziecięcego; zob. rozdział 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. 

Warunki awansu określa regulamin instytucji opieki, która zatrudnia opiekunów lub opiekunów dziennych. 

Żłobki i kluby dziecięce prowadzone przez podmioty inne niż władze lokalne określają stanowiska i zasady awansu w swych regulacjach wewnętrznych. 

Awans nie dotyczy samozatrudnionych dziennych opiekunów ani niań, którzy nie wykonują swej pracy w ramach struktury organizacyjnej instytucji opieki nad dzieckiem. 

Wychowanie przedszkolne  i  edukacja szkolna

Awans zawodowy nauczycieli

Stopnie awansu zawodowego i warunki awansu nauczycieli określają ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (z późn. zm.) i rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 września 2022 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli.

Istnieją dwa stopnie awansu zawodowego nauczycieli:

• nauczyciel mianowany

• nauczyciel dyplomowany.

Nauczyciele nieposiadający stopnia awansu zawodowego nazywani są nauczycielami początkującymi.

Na wniosek Kapituły do Spraw Profesorów Oświaty minister ds. oświaty i wychowania może nadać tytuł honorowy profesora oświaty nauczycielowi dyplomowanemu, który posiada co najmniej 20-letni okres pracy w zawodzie nauczyciela, w tym co najmniej 10-letni okres pracy jako nauczyciel dyplomowany, oraz znaczący i uznany dorobek zawodowy.

Nauczyciele akademiccy, którzy posiadają stopień naukowy oraz co najmniej 5-letni staż pracy w uczelni, uzyskują stopień nauczyciela mianowanego z dniem nawiązania stosunku pracy w szkole. 

Nauczyciel początkujący ⇒ nauczyciel mianowany

Nauczyciel początkujący, czyli nieposiadający stopnia awansu zawodowego, musi odbyć przygotowanie do zawodu nauczyciela (zob. Przygotowanie do zawodu wyżej).

Warunkiem nadania nauczycielowi początkującemu stopnia nauczyciela mianowanego jest:

• spełnienie wymagań kwalifikacyjnych, czyli posiadanie wyższego wykształcenia z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym lub ukończenia zakładu kształcenia nauczycieli

• odbycie przygotowania do zawodu, podczas którego nauczyciel będzie doskonalił umiejętności praktyczne oraz pogłębiał wiedzę teoretyczną niezbędną do jego wykonywania,

• posiadanie co najmniej dobrej oceny pracy uzyskanej w ostatnim roku odbywania przygotowania do zawodu,

• uzyskanie pozytywnej opinii o zajęciach przeprowadzonych przed komisją w ostatnim roku przygotowania do zawodu,

• zdanie egzaminu na stopień nauczyciela mianowanego, podczas którego komisja sprawdza spełnianie przez nauczyciela wymagań dotyczących wiedzy i umiejętności niezbędnych do efektywnego realizowania obowiązków nauczyciela, określonych w przepisach. 

Praca nauczyciela przed uzyskaniem pierwszego stopnia awansu jest dwukrotnie oceniana przez dyrektora szkoły w trakcie przygotowania do zawodu (zob. Przygotowanie do zawodu wyżej).

Egzamin na stopień nauczyciela mianowanego przeprowadza komisja, którą powołuje organ prowadzący szkołę. W skład komisji egzaminacyjnej wchodzą:

• przedstawiciel organu prowadzącego szkołę, jako jej przewodniczący;

• przedstawiciel organu sprawującego nadzór pedagogiczny;

• dyrektor szkoły;

• dwaj eksperci z listy ekspertów ustalonej przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania.

Na wniosek nauczyciela w skład komisji egzaminacyjnej można także powołać przedstawiciela wskazanego we wniosku związku zawodowego.

Zakres wymagań dotyczących wiedzy i umiejętności niezbędnych do efektywnego realizowania obowiązków nauczyciela, których spełnianie komisja sprawdza podczas egzaminu, obejmuje:

• znajomość przepisów prawa dotyczących organizacji, zadań i zasad funkcjonowania szkoły, w której nauczyciel odbywał przygotowanie do zawodu nauczyciela;

• umiejętność prowadzenia zajęć w sposób zapewniający właściwą realizację statutowych zadań szkoły, w szczególności realizację podstawy programowej

• umiejętność rozpoznawania potrzeb uczniów i indywidualizowania nauczania;

• umiejętność stosowania w pracy wiedzy z zakresu psychologii, pedagogiki i dydaktyki;

• znajomość środowiska uczniów oraz umiejętność uwzględniania w swojej pracy problematyki środowiska lokalnego i współczesnych problemów społecznych i cywilizacyjnych;

• umiejętność korzystania w pracy, zwłaszcza w trakcie prowadzonych zajęć, z narzędzi multimedialnych i informatycznych.

Komisja zapoznaje się z opinią o zajęciach przeprowadzonych przez nauczyciela i oceną jego pracy w ostatnim roku przygotowania do zawodu oraz przeprowadza egzaminu. Podczas nauczyciel:

• odpowiada na pytania członków komisji egzaminacyjnej;

• wykazuje się umiejętnością rozwiązania wskazanego przez komisję problemu związanego z wykonywaną pracą.

Na podstawie liczby punktów przyznanych przez członków komisji oblicza się średnią arytmetyczną punktów. Nauczyciel zdał egzamin, jeżeli średnia arytmetyczna uzyskanych punktów wynosi co najmniej 7 w skali od 0 do 10.

Stopień nauczyciela mianowanego nadaje organ prowadzący szkołę.

Jeżeli nauczyciel nie zda egzaminu na stopień nauczyciela mianowanego, odbywa dodatkowe przygotowanie do zawodu w wymiarze roku i 9 miesięcy.

 

Nauczyciel mianowany ⇒ nauczyciel dyplomowany

Warunkami nadania nauczycielowi mianowanemu stopnia nauczyciela dyplomowanego są:

• spełnienie wymagań kwalifikacyjnych;

• przepracowanie w przedszkolu lub szkole wymaganego okresu (5 lat i 9 miesięcy) od dnia uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego;

• uzyskanie co najmniej bardzo dobrej oceny pracy w ostatnim roku pracy przed złożeniem wniosku o podjęcie postępowania kwalifikacyjnego;

• uzyskanie akceptacji komisji kwalifikacyjnej, która na podstawie dokonanej analizy dorobku zawodowego nauczyciela i przeprowadzonej rozmowy sprawdza spełnianie przez nauczyciela wymagań dotyczących realizowania zadań lub podejmowania działań na rzecz oświaty oraz ich efektów.

Wymagany okres pracy (5 lat i 9 miesięcy) może zostać skrócony do 4 lat i 9 miesięcy na wniosek nauczyciela posiadającego stopień nauczyciela mianowanego, który posiada stopień naukowy lub który przed nawiązaniem stosunku pracy w szkole w Polsce prowadził zajęcia w szkole za granicą.

Komisję kwalifikacyjną dla nauczycieli ubiegających się o awans na stopień nauczyciela dyplomowanego powołuje organ sprawujący nadzór pedagogiczny (kurator oświaty). W jej skład wchodzą:

• przedstawiciel organu sprawującego nadzór pedagogiczny;

• dyrektor szkoły, z wyjątkiem przypadku gdy o awans ubiega się dyrektor szkoły;

• dwaj eksperci z listy ekspertów prowadzonej przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania.

Na wniosek nauczyciela w skład komisji można także powołać przedstawiciela wskazanego we wniosku związku zawodowego.

Zakres wymagań dotyczących realizowania zadań lub podejmowania działań na rzecz oświaty oraz ich efektów, których spełnianie jest sprawdzane przez komisję w postępowaniu kwalifikacyjnym, obejmuje:

• doskonalenie warsztatu pracy, w tym w zakresie stosowania technologii informacyjnej i komunikacyjnej, oraz pogłębianie wiedzy i umiejętności w celu podnoszenia jakości pracy szkoły;

• umiejętność dzielenia się wiedzą i doświadczeniem z innymi nauczycielami, w tym przez prowadzenie zajęć otwartych, w szczególności dla nauczycieli odbywających przygotowanie do zawodu, lub zajęć w ramach wewnątrzszkolnego doskonalenia zawodowego lub innych zajęć dla nauczycieli;

• umiejętność wykorzystywania w pracy metod aktywizujących ucznia oraz narzędzi multimedialnych i informatycznych sprzyjających procesowi uczenia się;

• realizowanie co najmniej jednego z określonych w przepisach zadań. 

Przepisy określają następujące zadania:  

• wykonywanie zadań mentora, opiekuna praktyk pedagogicznych, społecznego kuratora sądowego, egzaminatora okręgowej komisji egzaminacyjnej, rzeczoznawcy do spraw podręczników, konsultanta Centrum Edukacji Artystycznej, wolontariusza wykonującego świadczenia na rzecz stowarzyszenia lub innej organizacji, których celem statutowym jest działalność wychowawcza albo rozszerzanie i wzbogacanie form działalności dydaktycznej, wychowawczej, opiekuńczej i innowacyjnej szkoły, instruktora harcerstwa lub innych zadań służących podniesieniu jakości pracy szkoły lub wykonywanych na rzecz dzieci i młodzieży ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi lub zagrożonych wykluczeniem społecznym,

• opracowanie i wdrożenie innowacji lub działań dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych lub innych związanych z oświatą, w tym podejmowanie działań w ramach realizowanego w szkole eksperymentu pedagogicznego,

• opracowanie podręcznika lub autorskiej pracy z zakresu oświaty lub rozwoju dziecka opublikowanej w czasopiśmie branżowym lub w formie innej zwartej publikacji,

• prowadzenie cyklicznych zajęć szkoleniowych dla nauczycieli lub rodziców uczniów, o ile nie należą one do obowiązków nauczyciela,

• przeprowadzanie i analizowanie badań naukowych z zakresu oświaty, w szczególności związanych ze specyfiką i potrzebami szkoły, oraz wykorzystywanie wyników tych badań do podnoszenia jakości pracy szkoły.

Komisja kwalifikacyjna zapoznaje się z oceną pracy nauczyciela oraz opisem i analizą sposobu realizacji wymagań i przeprowadza rozmowę, podczas której nauczyciel:

• przedstawia swój dorobek zawodowy;

• odpowiada na pytania członków komisji dotyczące zrealizowanych zadań lub podjętych działań na rzecz oświaty oraz ich efektów.

Na podstawie liczby punktów przyznanych przez członków komisji oblicza się średnią arytmetyczną punktów. Nauczyciel uzyskał akceptację komisji, jeżeli średnia arytmetyczna uzyskanych punktów wynosi co najmniej 7 w skali od 0 do 10.

Stopień nauczyciela dyplomowanego nadaje organ nadzoru pedagogicznego (tj. kurator oświaty – dla większości szkół i placówek). 

Awans zawodowy w administracji oświatowej

Poza możliwością uzyskania stopni awansu zawodowego i zagwarantowaną ustawowo zmianą wynagrodzenia uzależnioną od poziomu wykształcenia, uzyskanego stopnia awansu zawodowego i stażu pracy, nauczyciel wewnątrz szkoły ma niewielkie możliwości awansu, ponieważ skala funkcji i stanowisk w obecnej strukturze jest bardzo ograniczona.

Nauczyciel, który posiada wymagane kwalifikacje i staż pracy oraz odpowiedni stopień awansu zawodowego, ma prawo do ubiegania się o stanowisko dyrektora szkoły (zob. rozdział 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”), kuratora oświaty lub wizytatora w urzędach administracji oświatowej (zob. Wymagania do objęcia stanowiska wizytatora i Warunki pracy wizytatora w rozdziale 9.2 „Kadra monitorująca jakość kształcenia (nadzór pedagogiczny) we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”). Mimo że dla nauczycieli dostępne są kursy i obowiązują stopnie awansu zawodowego, ukończenie kursu lub zdobycie stopnia awansu zawodowego nie zapewnia stanowiska kierowniczego.

Jeżeli nauczyciel posiada odpowiednie kwalifikacje, może również zmienić miejsce pracy ze szkoły podstawowej na średnią lub podjąć pracę na stanowisku doradcy lub nauczyciela-konsultanta (zob. Organizacja doskonalenia zawodowego w rozdziale 8.3 „Doskonalenie zawodowe nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”). Często jednak taki awans zawodowy jest wynikiem propozycji z zewnątrz, a nie zagwarantowanym awansem w karierze nauczycielskiej.

Pewne stanowiska (np. dyrektora szkoły czy kuratora oświaty) są osiągalne wyłącznie w wyniku konkursów i na określoną przepisami kadencję. Nie są zatem awansem stałym, a w wyniku kolejnego konkursu można je stracić, co równa się powrotowi do grona szeregowych nauczycieli.

Przeniesienia

Opieka nad  dziećmi w  wieku do 3 lat

Brak regulacji dotyczących przeniesień – sprawy te są regulowane na poziomie instytucji opieki i na szczeblu lokalnym.  

Wychowanie przedszkolne  i edukacja  szkolna

Przeniesienie służbowe jest czasem wykorzystywane w razie braku możliwości dalszego zatrudnienia nauczyciela w dotychczasowym przedszkolu lub szkole z przyczyn organizacyjnych. Przeniesienie służbowe nauczycieli można stosować wyłącznie w stosunku do nauczycieli zatrudnionych na podstawie mianowania (zob. Status zawodowy – Stosunek pracy/rodzaje umów wyżej). Zmiana miejsca wykonywania pracy przez nauczyciela zatrudnionego na podstawie umowy o pracę może więc nastąpić wyłącznie w drodze rozwiązania dotychczasowego stosunku pracy i nawiązania nowego.

Nauczyciel zatrudniony na podstawie mianowania może być przeniesiony na własną prośbę lub z urzędu za jego zgodą na inne stanowisko w tej samej lub innej szkole, w tej samej lub innej miejscowości, na takie same lub inne stanowisko. W przypadku przeniesienia nauczyciela do innej szkoły na inne niż dotychczas zajmowane stanowisko obowiązuje go tygodniowy wymiar zajęć właściwy dla tego stanowiska.

Nauczyciela można przenieść z urzędu do innej miejscowości pod warunkiem zapewnienia mu w nowym miejscu pracy odpowiedniego do jego stanu rodzinnego mieszkania oraz miejsca pracy dla współmałżonka, jeśli jest on nauczycielem.

Zwolnienia (rozwiązywanie stosunku pracy)

Opieka nad dziećmi  w  wieku do 3 lat

Kwestię rozwiązywania umowy o pracę w odniesieniu do opiekunów i dziennych opiekunów zatrudnionych zarówno w publicznych, jak i niepublicznych żłobkach i klubach dziecięcych regulują powszechnie obowiązujące przepisy ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (z późn. zm.). Umowę o pracę rozwiązuje się:

• na mocy porozumienia stron,

• przez oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia (rozwiązanie umowy za wypowiedzeniem),

• przez oświadczenie jednej ze stron bez zachowania okresu wypowiedzenia (rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia),

• z upływem czasu, na który była zawarta.

Okres wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony lub określony zależy od okresu zatrudnienia u danego pracodawcy i wynosi: 

• 2 tygodnie, jeżeli pracownik był zatrudniony krócej niż 6 miesięcy; 

• 1 miesiąc, jeżeli pracownik był zatrudniony co najmniej 6 miesięcy; 

• 3 miesiące, jeżeli pracownik był zatrudniony co najmniej 3 lata.

Pracodawca może rozwiązać umowę bez zachowania okresu wypowiedzenia z winy pracownika w przypadku: 

• ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych; 

• popełnienia w czasie trwania umowy przestępstwa, które uniemożliwia dalsze zatrudnienie na zajmowanym stanowisku, jeżeli przestępstwo jest oczywiste lub zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem; 

• zawinionej przez pracownika utraty uprawnień koniecznych do wykonywania pracy na zajmowanym stanowisku; 

• niezdolności do pracy wskutek choroby trwającej dłużej niż okres wskazany w przepisach; 

• usprawiedliwionej nieobecności w pracy z przyczyn innych niż choroba trwającej dłużej niż 1 miesiąc. 

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (z późn. zm.), w umowie cywilno-prawnej o świadczenie usług przez dziennego opiekuna musi pojawić się zapis dotyczący rozwiązania umowy. W umowie określa się okres wypowiedzenia. Umowę można też rozwiązać ze skutkiem natychmiastowym, czyli bez zachowania okresu wypowiedzenia, w przypadku naruszenia przez dziennego opiekuna obowiązków wynikających z umowy.

Warunki rozwiązania umowy z nianią zapisane są w umowie uaktywniającej (cywilno-prawnej) zawieranej z rodzicami, rodzicem samotnie wychowującym dziecko lub opiekunem dziecka. W umowie można określić okres wypowiedzenia, ale zleceniodawca ma prawo wypowiedzieć umowę ze skutkiem natychmiastowym w przypadku naruszenia przez nianię obowiązków.

Wychowanie przedszkolne i  edukacja  szkolna

Warunki rozwiązania stosunku pracy z nauczycielami określa ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (z późn. zm.). 

Stosunek pracy z nauczycielem może wygasnąć z mocy prawa albo zostać rozwiązany za porozumieniem stron lub – jeśli strony nie dojdą do porozumienia – za wypowiedzeniem. 

Stosunek pracy nauczyciela wygasa z mocy prawa w razie:

• prawomocnego ukarania w postępowaniu dyscyplinarnym karą dyscyplinarną zwolnienia z pracy oraz karą dyscyplinarną zwolnienia z pracy z zakazem przyjmowania ukaranego do pracy w zawodzie nauczycielskim w okresie 3 lat od ukarania lub karą wydalenia z zawodu nauczycielskiego;

• prawomocnego skazania na karę pozbawienia praw publicznych albo prawa wykonywania zawodu lub utraty pełnej zdolności do czynności prawnych;

• prawomocnego skazania za przestępstwo popełnione umyślnie;

• upływu trzymiesięcznego okresu odbywania kary pozbawienia wolności;

• stwierdzenia, że nawiązanie stosunku pracy nastąpiło na podstawie fałszywych lub nieważnych dokumentów albo zostało dokonane z naruszeniem określonych warunków dotyczących zatrudnienia nauczycieli na podstawie mianowania.

Niezależnie od podstawy zatrudnienia (umowa o pracę lub mianowanie; zob. Status zawodowy – Stosunek pracy/rodzaje umów wyżej) stosunek pracy z nauczycielem może zostać rozwiązany w przypadku całkowitej lub częściowej likwidacji szkoły. Jeżeli dalsze zatrudnienie nauczyciela nie jest możliwe, dyrektor przedszkola lub szkoły przenosi nauczyciela w stan nieczynny lub, na wniosek nauczyciela, rozwiązuje z nim stosunek pracy.

Nauczyciel przeniesiony w stan nieczynny zachowuje prawo do comiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego oraz prawo do innych świadczeń pracowniczych, do czasu wygaśnięcia stosunku pracy. Dyrektor szkoły ma obowiązek przywrócić do pracy w pierwszej kolejności nauczyciela pozostającego w stanie nieczynnym, gdy tylko taka możliwość zaistnieje. Odmowa podjęcia pracy przez nauczyciela powoduje wygaśnięcie stosunku pracy z dniem odmowy.

Stosunek pracy z nauczycielem zatrudnionym na podstawie mianowania zostaje rozwiązany z następujących przyczyn:

• na mocy porozumienia stron; 

• na wniosek nauczyciela;

• w razie czasowej niezdolności nauczyciela do pracy spowodowanej chorobą, jeżeli okres tej niezdolności przekracza 182 dni, a jeżeli niezdolność do pracy została spowodowana gruźlicą lub występuje w trakcie ciąży – 270 dni. W szczególnie uzasadnionych wypadkach okres nieobecności w pracy może być przedłużony o kolejne 12 miesięcy, o ile nauczyciel uzyska prawo do świadczenia rehabilitacyjnego, w razie choroby i macierzyństwa lub zostanie mu udzielony urlop dla poratowania zdrowia;

• w razie orzeczenia przez lekarza przeprowadzającego badanie okresowe lub kontrolne o niezdolności nauczyciela do wykonywania dotychczasowej pracy;

• w razie nieusprawiedliwionego niezgłoszenia się nauczyciela na badanie okresowe lub kontrolne;

• w razie uzyskania negatywnej oceny pracy;

• w razie cofnięcia skierowania do nauczania religii w szkole na zasadach określonych w odrębnych przepisach. 

Okres wypowiedzenia zależy od przyczyny rozwiązania stosunku pracy; np. 3 miesiące w przypadku rozwiązania stosunku pracy na wniosek nauczyciela; koniec miesiąca, w którym dyrektor szkoły otrzymał ostateczne orzeczenie lekarskie o niezdolności do wykonywania pracy; w przypadku negatywnej oceny pracy – 3-miesięczne wypowiedzenie, a okres ten liczy się od otrzymania przez nauczyciela negatywnej oceny. 

Zgodnie z ogólną zasadą określoną w przepisach umowę o pracę na czas nieokreślony rozwiązuje się z końcem roku szkolnego, za 3-miesięcznym wypowiedzeniem. Umowa o pracę na czas nieokreślony ulega rozwiązaniu, jeżeli w ciągu 6 lat od rozpoczęcia przygotowania do zawodu (zob. Przygotowanie do zawodu w rozdziale 8.2) nauczyciel nie uzyskał stopnia nauczyciela mianowanego (zob. Awans zawodowy w rozdziale 8.2). Po rozwiązaniu takiej umowy nauczyciel może zostać zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas określony na jeden rok szkolny. Umowę taką można zawrzeć więcej niż jeden raz.

Ponadto umowa zawarta na czas nieokreślony ulega rozwiązaniu w przypadkach i terminach przedstawionych wyżej dla nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania. 

Niedawna nowelizacja Karty Nauczyciela określiła jednolite zasady ochrony przedemerytalnej, które zaczęły obowiązywać 1 września 2025 r., dla nauczycieli zatrudnionych na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony i mianowania. Nauczycielowi nie można wypowiedzieć stosunku pracy, jeżeli do osiągnięcia wieku emerytalnego brakuje mu nie więcej niż 4 lata, a okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. 

Zasady ochrony nie dotyczą nauczyciela, który uzyskał rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy lub otrzymał negatywną ocenę pracy, ani przypadków całkowitej likwidacji przedszkola lub szkoły, lub częściowej likwidacji, zmian organizacyjnych lub zmian w planie nauczania, które uniemożliwiają zatrudnienie na dotychczasowych warunkach, a nauczyciel nie wyraził zgody na zmianę warunków. 

Emerytury

Opieka  nad  dziećmi  w wieku do 3 lat

Przepisy nie określają specjalnych uprawnień emerytalnych dla osób sprawujących opiekę nad dziećmi w wieku do 3 lat. Zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (z późn. zm.) osobom tym przysługuje emerytura w powszechnym wieku emerytalnym, tj. 60 lat u kobiet i 65 lat u mężczyzn. 

Wychowanie  przedszkolne  i  edukacja szkolna

Nauczycielowi przysługują następujące uprawnienia emerytalne:

• emerytura w powszechnym wieku emerytalnym,

• emerytura nauczycielska, czyli wcześniejsza emerytura,

• nauczycielskie świadczenie kompensacyjne.

Emerytura w powszechnym wieku emerytalnym

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (z późn. zm.) nauczyciele – podobnie jak inni pracownicy – mogą przejść na emeryturę w wieku 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Emerytury dla nauczycieli na zasadach powszechnych przysługują niezależnie od stażu pracy w placówkach oświatowych.

Wcześniejsza emerytura nauczycielska na podstawie ustawy Karta Nauczyciela

Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (z późn. zm.) pozwala nauczycielom przejść na emeryturę na szczególnych zasadach, czyli przed osiągnięciem powszechnego ustawowego wieku emerytalnego. 

Na wcześniejszą emeryturę mogą przejść nauczyciele, którzy:

• rozpoczęli pracę na stanowisku nauczyciela, wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego przed 1 stycznia 1999 r.,

• posiadają udokumentowany okres składkowy obejmujący co najmniej 30 lat, w tym co najmniej 20 lat faktycznego wykonywania pracy na stanowisku nauczyciela, wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego, w wymiarze co najmniej ½ obowiązkowego wymiarze zajęć, 

a wysokość ich wcześniejszej emerytury nie byłaby niższa niż najniższa emerytura określona we wspomnianej wyżej ustawie o emeryturach i rentach. 

Nauczyciele spełniający te warunki mogą przejść na emeryturę również w przypadku rozwiązania stosunku pracy lub wygaśnięcia stosunku pracy w związku z całkowitą lub częściową likwidacją szkoły lub ze zmianami organizacyjnymi powodującymi zmniejszenie liczby oddziałów w przedszkolu lub szkole, przeniesieniem nauczyciela w stan nieczynny oraz przywróceniem nauczyciela do pracy pozostającego w stanie nieczynnym.

Na wcześniejszą emeryturę mogą przejść: 

• od 1 września 2024 r.  – nauczyciele urodzeni przed 1 września 1966 r.,
• od 1 września 2025 r. – nauczyciele urodzeni między 1 września 1966 r. a 31 sierpnia 1969 r.,
• od 1 września 2026 r. – nauczyciele urodzeni po 31 sierpnia 1969 r.

Aby przejść na wcześniejszą emeryturę, nauczyciele muszą rozwiązać stosunek pracy na swój wniosek i złożyć wniosek o wcześniejszą emeryturę przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego. Prawo do wcześniejszej emerytury nie ustaje po osiągnieciu powszechnego wieku emerytalnego. 

Nauczyciele, którzy przeszli na wcześniejszą emeryturę i nie osiągnęli ustawowego wieku emerytalnego, mogą zostać ponownie zatrudnieni wyłącznie w przypadku, gdy taka potrzeba wynika z organizacji nauczania lub w celu zastąpienia nieobecnego nauczyciela. W takich przypadkach wymagana jest zgoda organu sprawującego nadzór pedagogiczny (którym dla większości przedszkoli i szkół jest kurator oświaty), umowa może być zawarta na czas określony, a wymiar zatrudnienia nie może przekroczyć ½ obowiązkowego wymiaru zajęć. 

Nauczycielskie świadczenie kompensacyjne

Nauczycielskie świadczenia kompensacyjne są odpowiednikiem emerytur pomostowych dla osób zatrudnionych przy pracach o szczególnym charakterze bądź w szczególnych warunkach. Zasady przyznawania takiego świadczenia określają Karta Nauczyciela i ustawa z dnia 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych (z późn. zm.).

Do tych świadczeń uprawnieni są nauczyciele pracujący w publicznych i niepublicznych przedszkolach i szkołach, a także innych publicznych i niepublicznych placówkach systemu oświaty (m.in. placówkach doskonalenia nauczycieli, placówkach kształcenia ustawicznego, centrach kształcenia zawodowego, branżowych centrach umiejętności, okręgowych ośrodkach wychowawczych i schroniskach dla nieletnich, bibliotekach pedagogicznych i poradniach psychologiczno-pedagogicznych). 

Nauczyciele mogą otrzymać świadczenie kompensacyjne, jeśli spełnią trzy poniższe warunki:

• ukończą:  

  • kobiety: 56 lat – w latach 2025–2026; 57 lat – w latach 2027–2028; 58 lat – w latach 2029–2030; 59 lat – w latach 2031–2032,

  • mężczyźni: 61 lat – w latach 2025–2026; 62 lata – w latach 2027–2028; 63 lata – w latach 2029–2030; 64 lata – w latach 2031–2032;

• mają co najmniej 30 lat stażu pracy (okresów składkowych i nieskładkowych), w tym minimum 20 lat pracy w zawodzie nauczyciela, wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego, w jednej z wyżej wymienionych instytucji w wymiarze co najmniej ½ obowiązkowego wymiaru zajęć;

• rozwiążą stosunek pracy.

Nauczyciel nie może podejmować nowego zatrudnienia lub działalności gospodarczej do czasu rozpoczęcia pobierania świadczenia. 

Świadczenie kompensacyjne jest wypłacane do czasu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego lub uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej. Świadczenie zostaje zawieszone, jeżeli nauczyciel podejmie pracę w jednostce systemu oświaty, tj. m.in. publicznym lub niepublicznym przedszkolu, lub publicznej lub niepublicznej szkole lub placówce.