Mobilność studentów i doktorantów

Polscy studenci i doktoranci uczestniczą w mobilności przede wszystkim w ramach programu UE Erasmus+, ale możliwość odbycia okresu studiów lub pełnych studiów stwarzają też studentom polskim i / lub zagranicznym:  

• projekty współfinansowane z innych środków UE i środków krajowych;

• programy wielostronne;

• programy dwustronne;

• programy krajowe (finansowane wyłącznie z środków krajowych).

Informacje o uznawaniu okresów studiów i praktyk oraz kwalifikacji przedstawiono na końcu tego podrozdziału. 

Program UE Erasmus+

Program Erasmus+ (2021-2027), którego operatorem w Polsce jest Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, stwarza studentom i doktorantom możliwości wyjazdu na okres studiów i / lub praktykę / staż (2-12 miesięcy dla studentów; odpowiednio, 5-30 dni lub 2-12 miesięcy dla doktorantów) w projektach Mobilności edukacyjnej. Ten okres mobilności fizycznej można połączyć z mobilnością wirtualną. 

Studenci i doktoranci wraz z nauczycielami mogą także uczestniczyć w krótkich kursach intensywnych w ramach mobilności mieszanej (fizycznej i wirtualnej) o łącznej wartości 3 punktów ECTS, z okresem mobilności fizycznej trwającym od 5 do 30 dni. Kursy te muszą być prowadzone z wykorzystaniem innowacyjnych metod nauczania i uczenia się i zapewniać dodatkowe rezultaty w porównaniu z programem studiów uczelni macierzystej. 

Programy / projekty (współ)finansowane z środków UE i środków krajowych

Operatorem dwóch programów, PROM i EU4Belarus, (współ)finansowanych z środków UE i środków krajowych, jest Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej.

• Program PROM: krótkookresowa wymiana akademicka

W programie PROM, współfinansowanym z środków Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego (FERS) (2021-2027) i środków krajowych, polskie uczelnie mogą otrzymać granty na wyjazdy lub przyjazdy studentów i doktorantów (oraz kadry akademickiej – zob. niżej), które służą zdobyciu lub doskonaleniu kompetencji. Z grantu można finansować m.in. udział w konferencji, szkole letniej lub zimowej, krótkich formach kształcenia lub stażach, lub wyjazdy i przyjazdy w celu zebrania materiałów do pracy doktorskiej. Stypendia przyznaje się na okres od 5 do 30 dni, który może być realizowany w formule stacjonarnej, zdalnej i mieszanej. 

• Program “EU4Belarus” 

Program jest współfinansowany w ramach programu UE “Support for Advanced Learning and Training – EU4Belarus-SALTII”, który został uruchomiony w odpowiedzi na kryzys polityczny po wyborach prezydenckich na Białorusi w 2020 r. W programie przyznaje się stypendia dla białoruskich studentów, którzy studiują na uczelniach w Polsce i Czechach, na Litwie i Łotwie, oraz młodzieży z Białorusi na odbycie studiów w tych krajach.

Programy wielostronne

• Środkowoeuropejski Program Wymiany Uniwersyteckiej (CEEPUS)

CEEPUS jest pierwszym programem współpracy wielostronnej w dziedzinie edukacji między krajami Europy Środkowej, ustanowionym na podstawie umowy międzynarodowej. Polska bierze udział w programie od 1994 r., a jego operatorem w Polsce jest Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej. Inne kraje uczestniczące to: Albania, Austria, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Czarnogóra, Czechy, Kosowo, Macedonia Północna, Mołdawia, Rumunia, Serbia, Słowacja, Słowenia oraz Węgry. 

Mobilność odbywa się głównie ramach sieci współpracy międzyuczelnianej. Program oferuje studentom i doktorantom (oraz kadrze akademickiej; zob. niżej)  z krajów uczestniczących stypendia na okres studiów (3-10 miesięcy) oraz wyjazdy krótsze niż 3 miesiące w celu przygotowania pracy magisterskiej lub rozprawy doktorskiej, lub udziału w szkole letniej lub intensywnym kursie.

• Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki

Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki został powołany w 2000 r. przez rządy Czech, Słowacji, Polski i Węgier (V4) i jest finansowany w równych częściach przez rządy tych krajów, ale może być też dodatkowo zasilany przez inne organizacje rządowe lub rządy. Celem Funduszu jest zacieśnianie współpracy między samymi krajami V4 oraz między regionem V4 a innymi krajami, zwłaszcza z regionu Zachodnich Bałkanów (Albanii, Bośni i Hercegowiny, Czarnogóry, Kosowa, Macedonii Północnej i Serbii) i Partnerstwa Wschodniego (Armenii, Azerbejdżanu, Białorusi, Gruzji, Mołdawii i Ukrainy). Biuro Funduszu jest usytuowane w Bratysławie, Słowacja. 

Fundusz przyznaje stypendia studentom i doktorantom z krajów V4, Partnerstwa Wschodniego i Bałkanów Zachodnich na okres studiów na poziomie magisterskim lub okres kształcenia albo pobyt naukowo-badawczy na poziomie powyżej magisterskiego w jednym z wymienionych wyżej krajów (maks. 2 semestry). Doktoranci z krajów V4 mogą też otrzymać stypendium na okres kształcenia lub w celu prowadzenia prac badawczych w uczelni na Tajwanie (1-10 miesięcy). (Zob. też stypendia na krótkie wyjazdy kadry akademickiej niżej). 

Programy / inicjatywy dwustronne 

Wymiana akademicka w ramach umów dwustronnych

Polska podpisała umowy dwustronne o współpracy z ok. 100 krajami ze wszystkich regionów świata (zob. listę krajów w rozdziale 12.7 „Umowy dwustronne i współpraca globalna”). W ramach umów rząd Polski i / lub kraju partnerskiego finansuje stypendia dla studentów i kadry akademickiej, a czas trwania i warunki mobilności są uzgadniane z poszczególnymi krajami. Szczegółowe informacje o umowach są dostępne na stronie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego i w bazie traktatów i umów prowadzonej przez Ministerstwo Spaw Zagranicznych. 

Mobilność odbywa się w ramach programu Zawacka, którego operatorem w Polsce jest Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej. W programie przyznaje się stypendia na wyjazdy polskich studentów i przyjazdy studentów z kraju partnerskiego w celu odbycia pełnych studiów lub okresu studiów. W roku akademickim 2025/2026 finansowana jest wymiana studentów z krajami europejskimi (Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Grecja, Macedonia Północna, Mołdawia, Serbia, Słowacja, Słowenia, Szwajcaria, Ukraina i Węgry) oraz krajami Afryki (Egipt, Tunezja), Ameryki Północnej (Meksyk) i Azji (Chiny, Japonia, Kazachstan, Mongolia, Tajwan, Wietnam).  

Dwustronne programy stypendialne

• Program Fullbrighta

W ramach programu Fullbrighta Polsko-Amerykańska Komisja Fullbrighta oferuje polskim i amerykańskim studentom i doktorantom (a także kadrze akademickiej i naukowej; zob. niżej) stypendia finansowane przez polskie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i Departament Stanu USA. 

Polscy studenci i doktoranci mogą otrzymać następujące rodzaje stypendiów: 

• Graduate Student Award: studia magisterskie lub doktoranckie; pierwszy rok studiów kończących się uzyskaniem dyplomu uczelni amerykańskiej na poziomie graduate, z możliwością przedłużenia finansowania na drugi rok; 

• Graduate Student Award LLM in International Human Rights: roczne studia magisterskie, kończące się uzyskaniem dyplomu, na kierunku prawo międzynarodowe, w zakresie praw człowieka, na Uniwersytecie Notre Dame; 

• Junior Research Award: realizacja projektu badawczego w amerykańskiej uczelni w okresie od 4 do 10 miesięcy w ramach przygotowywania rozprawy doktorskiej w polskiej uczelni lub innej instytucji naukowej.

Studentom (oraz absolwentom) ze Stanów Zjednoczonych, którzy ukończyli przynajmniej studia pierwszego stopnia (licencjackie), ale nie zdobyli jeszcze stopnia doktora, program Fulbright U.S. Student Program oferuje stypendia na okres 9-10 miesięcy w celu realizacji projektu badawczego w polskiej uczelni lub instytucji naukowej.

Programy finansowane z środków krajowych

W ramach swych ustawowych zadań Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej (NAWA) realizuje programy adresowane do polskich doktorantów oraz zagranicznych studentów lub obywateli innych krajów zainteresowanych podjęciem studiów w Polsce (oprócz wspomnianych wyżej programów finansowanych z różnych innych źródeł).

Programy dla polskich doktorantów 

• Program im. M. Bekkera

Celem programu jest wspieranie rozwoju naukowego polskich doktorantów (oraz kadry akademickiej; zob. niżej) reprezentujących dowolne dziedziny nauki. Doktoranci mogą otrzymać stypendium na okres od 3 do 24 miesięcy w celu odbycia części kształcenia doktoranckiego w zagranicznych ośrodkach naukowych lub akademickich na całym świecie, z wyjątkiem Rosji (w związku z wojną przeciw Ukrainie).  

• Program im. prof. F. Walczaka

Program ma na celu wzmocnienie potencjału polskich instytucji naukowych i podmiotów leczniczych. Stypendia przyznaje się doktorantom (i badaczom) z obszaru nauk medycznych i farmaceutycznych oraz nauk o zdrowiu na prowadzenie badań, przez okres od 1 do 6 miesięcy, w zagranicznych placówkach na całym świecie, z wyjątkiem Rosji (w związku z wojną przeciw Ukrainie). 

• Program PRELUDIUM BIS

Program umożliwia polskim doktorantom reprezentującym wszystkie dziedziny nauki zdobycie doświadczenia naukowego i nawiązanie współpracy naukowej podczas staży naukowych w europejskich i pozaeuropejskich ośrodkach badawczych i akademickich. Staże są związane z uczestnictwem w projektach badawczych finansowanych w programie „PRELUDIUM BIS” Narodowego Centrum Nauki. Podczas stażu trwającego od 3 do 6 miesięcy doktoranci mogą realizować część kształcenia lub prowadzić badania. 

Programy dla zagranicznych studentów 

• Program „Poland My First Choice”

W programie przyznaje się stypendia cudzoziemcom, którzy kształcą się na studiach pierwszego stopnia lub ukończyli takie studia, na odbycie pełnych studiów drugiego stopnia na dowolnym kierunku w polskiej uczelni nadzorowanej przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. O stypendia mogą ubiegać się osoby z następujących krajów: państwa członkowskie UE, Islandia, Lichtenstein, Norwegia, Szwajcaria i Wielka Brytania oraz Kanada, Stany Zjednoczone, Australia, Nowa Zelandia, Chile, Urugwaj, Izrael, Korea Południowa, Japonia, Singapur, a także obywatele Chin – mieszkańcy Hong Kongu, Makau i Tajwanu.

• Program im. gen. Wł. Andersa

Program jest skierowany do młodzieży polskiego pochodzenia i osób posiadających tzw. Kartę Polaka z różnych regionów świata. Stypendia przyznaje się na odbycie pełnych studiów pierwszego lub drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich w polskich uczelniach podległych Ministrom Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Zdrowia oraz Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

• Program stypendialny im. S. Banacha

Program został opracowany wspólnie z Ministerstwem Spraw Zagranicznych w ramach polskiej pomocy rozwojowej, a jego celem jest wspieranie rozwoju społeczno-gospodarczego krajów rozwijających się poprzez podnoszenie poziomu wiedzy i wykształcenia ich obywateli. Stypendia przyznaje się na odbycie pełnych studiów drugiego stopnia w języku polskim lub angielskim w uczelniach publicznych, które podlegają Ministrowi Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Z oferty mogą skorzystać studenci ostatniego semestru studiów pierwszego stopnia lub absolwenci takich studiów z następujących regionów i krajów: 

• Europa i Kaukaz Południowy: Albania, Armenia, Białoruś, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Gruzja, Kosowo, Macedonia Północna, Mołdawia, Serbia, Ukraina;

• Afryka: Angola, Demokratyczna Republika Konga, Egipt, Etiopia, Kenia, Nigeria, Rwanda, Senegal, Tanzania, Tunezja, Zambia;

• Ameryka Północna i Południowa: Argentyna, Brazylia, Ekwador, Kolumbia, Meksyk, Peru, Wenezuela; 

• Azja Centralna i Wschodnia oraz Bliski Wschód: Azerbejdżan, Bangladesz, Filipiny, Indie, Indonezja, Irak, Iran, Jemen, Jordania, Kazachstan, Liban, Nepal, Palestyna, Uzbekistan, Wietnam;

• Oceania: Papua-Nowa Gwinea.

• Program Polonista

Celem programu jest promowanie języka polskiego oraz studiów i badań polonistycznych i polonoznawczych w świecie. Program oferuje studentom zagranicznym stypendia na odbycie części studiów (1 lub 2 semestrów), pełnych studiów pierwszego lub drugiego stopnia, lub kształcenia w szkole doktorskiej w polskich uczelniach lub instytucjach naukowych. W trakcie pobytu studenci mogą uczestniczyć w wykładach i zajęciach, prowadzić badania lub zbierać materiały do pracy dyplomowej lub doktorskiej. 

Uznawanie okresów studiów lub praktyk i kwalifikacji

Uznawanie okresu studiów i praktyk odbytych za granicą oraz kwalifikacji uzyskanych za granicą ułatwiają Europejski System Transferu i Akumulacji Punktów (European Credit Transfer and Accumulation System, ECTS) oraz Polska Rama Kwalifikacji (PRK). 

ECTS obowiązkowo stosują polskie uczelnie zgodnie z ustawą z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (z późn. zm.) oraz rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 września 2018 r. w sprawie studiów (z późn. zm.). Punkty ECTS określają średni nakład pracy studenta, jakiego wymaga uzyskanie efektów uczenia się. Punkt ECTS odpowiada 25–30 godzinom pracy studenta obejmującym zajęcia organizowane przez uczelnię oraz jego indywidualną pracę związaną z tymi zajęciami. Przepisy określają minimalną liczbę punktów ECTS niezbędną do ukończenia studiów na danym poziomie i uzyskania dyplomu. 

8-poziomowa PRK przedstawia przyznawane w kraju kwalifikacje w sposób powiązany z ośmioma poziomami Europejskiej Ramy Kwalifikacji (European Qualifications Framework). Kwalifikacje są zdefiniowane w kategoriach efektów kształcenia obejmujących wiedzę, umiejętności i kompetencje społeczne. Wraz ze Zintegrowanym Rejestrem Kwalifikacji, PRK tworzy Zintegrowany System Kwalifikacji, który został uruchomiony w 2016 r. na podstawie ustawy z dnia 22 grudnia 2015 r. o Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji (z późn. zm.). (Szczegółowe informacje).

Zgodnie z ustawą Prawo o Szkolnictwie wyższym, na wniosek absolwenta, uczelnia wydaje wraz z dyplomem ukończenia studiów suplement do dyplomu, zgodny ze wzorem Europass, w języku angielskim lub innym języku obcym, w którym było prowadzone kształcenie. Suplement przedstawia informacje o szkolnictwie wyższym w Polsce oraz poziomie, treści i statusie programu kształcenia, jaki ukończył posiadacz dyplomu.

Uznawanie okresu studiów/kształcenia lub praktyki

Uznawanie okresów studiów lub praktyk odbytych w ramach programu Erasmus+ odbywa się na podstawie porozumienia o programie zajęć między studentem a uczelnią/organizacją wysyłającą i przyjmującą studenta, zgodnie z zasadami ECTS. 

W programach (współ-)finansowanych z innych środków UE, programach wielostronnych (CEEPUS, Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki), programach dwustronnych (np. przygotowanie rozprawy doktorskiej w programie Fullbrighta) i programach finansowanych z środków krajowych okres studiów lub część kształcenia doktorantów uznaje się na zasadach uzgodnionych między uczelniami lub innymi instytucjami naukowymi wysyłającymi i przyjmującymi studentów lub doktorantów. W programie Zawacka (wymiany w ramach dwustronnych umów międzyrządowych) warunki uznawania okresu studiów są określone w umowie z danym krajem, a szczegółowe mechanizmy mogą być uzgadniane między uczelniami wysyłającymi i przyjmującymi. 

Uznawanie kwalifikacji

Uznawanie kwalifikacji jest uregulowane zgodnie z przepisami UE i Konwencją o uznawaniu kwalifikacji związanych z uzyskaniem wyższego wykształcenia w regionie Europy (tzw. Konwencją Lizbońską), która została ratyfikowana przez Polskę w grudniu 2003 r. i weszła w życie w 2004 r.

Podobnie jak w innych krajach europejskich, w Polsce istnieją odmienne regulacje w odniesieniu do uznawania kwalifikacji w celu kontynuowania kształcenia i wykonywania pracy.

Uznawanie kwalifikacji w celu kontynuowania kształcenia lub używania tytułu/stopnia

Uznawanie regulują następujące akty prawne:

• ustawa – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce z 20 lipca 2018 r. (z późn. zm.);  

• rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 28 września 2018 r. w sprawie nostryfikacji dyplomów ukończenia studiów za granicą oraz potwierdzania ukończenia studiów na określonym poziomie (w odniesieniu do dyplomów ukończenia studiów pierwszego i drugiego stopnia oraz jednolitych studiów magisterskich lub kształcenia na równorzędnym poziomie);

• rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 28 września 2018 r. w sprawie nostryfikacji stopni naukowych i stopni w zakresie sztuki nadanych za granicą (w odniesieniu do stopnia doktora, a także doktora habilitowanego); 

oraz

• umowy międzynarodowe o uznawaniu wykształcenia (zob. informacje o umowach na stronie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz w bazie traktatów i umów prowadzonej przez Ministerstwo Spaw Zagranicznych).

Informacje o uznawaniu kwalifikacji na poziomie szkolnictwa średniego, które uprawniają do ubiegania się o przyjęcie na studia pierwszego stopnia i jednolite studia magisterskie, przedstawiono w rozdziale 12.1 „Mobilność: programy, projekty, inicjatywy we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. 

Dyplom potwierdzający ukończenie studiów, który został wydany w dowolnym innym państwie, uprawnia w Polsce do kontynuacji kształcenia na studiach drugiego stopnia lub studiach podyplomowych, ubiegania się o przyjęcie do szkoły doktorskiej lub o nadanie stopnia doktora, jeżeli daje on, odpowiednio, prawo do kontynuacji kształcenia na studiach drugiego stopnia lub ubiegania się o stopień doktora w państwie, w którego systemie szkolnictwa wyższego działa uczelnia, która go wydała. 

Dodatkowego poświadczenia takich uprawnień do ubiegania się o przyjęcie na studia drugiego stopnia nie wymagają w Polsce dyplomy, które: 

• zostały wydane przez uprawnione uczelnie w państwach członkowskich UE, Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stronach umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) lub Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) (zob. niżej) lub 

• zostały uznane za równoważne z polskimi odpowiednikami na podstawie umowy międzynarodowej lub w drodze nostryfikacji (zob. niżej). 

W przypadku innych dyplomów, od 1 lipca 2025 r., wymagana jest pisemna informacja dyrektora Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej potwierdzająca uprawnienie do ubiegania się o przyjęcie na studia drugiego stopnia. 

Dyplomy wydane przez uprawnione uczelnie w krajach UE, EFTA-EOG lub OECD potwierdzają w Polsce wykształcenie na poziomie odpowiadającym poziomowi, na którym ich posiadacze ukończyli studia w systemie szkolnictwa wyższego kraju, w którym zostały wydane. Dyplom, który potwierdza ukończenie: 

• trzyletnich studiów lub studiów pierwszego stopnia trwających co najmniej 3 lata – potwierdza w Polsce posiadanie wykształcenia na poziomie studiów pierwszego stopnia; 

• studiów drugiego stopnia – potwierdza w Polsce posiadanie wykształcenia na poziomie studiów drugiego stopnia; 

• co najmniej czteroletnich studiów jednolitych – potwierdza w Polsce posiadanie wykształcenia na poziomie studiów drugiego stopnia, jeżeli jest uważany za równorzędny dyplomowi ukończenia studiów drugiego stopnia w państwie wydania.

Zagraniczny dyplom ukończenia studiów pierwszego lub drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich wraz z nadanym tytułem zawodowym może zostać uznany za równoważny odpowiedniemu polskiemu dyplomowi tytułowi zawodowemu na podstawie umowy międzynarodowej lub w drodze nostryfikacji w przypadku braku takiej umowy. 

Stopień doktora nadany przez uprawnioną instytucję działającą w państwie członkowskim UE, EFTA-EOG lub OECD lub przez Europejski Instytut Uniwersytecki jest równoważny z odpowiednim stopniem nadanym w Polsce. W innych przypadkach stopień doktora może zostać uznany za równoważny na podstawie umowy międzynarodowej, a w przypadku jej braku – w drodze nostryfikacji. 

W trakcie postępowania nostryfikacyjnego określa się polski odpowiednik zagranicznego dyplomu / tytułu lub stopnia naukowego. Nostryfikację dyplomów ukończenia studiów pierwszego i drugiego stopnia oraz jednolitych studiów magisterskich przeprowadzają uczelnie, które posiadają kategorię naukową A+, A lub B+ (jedną z trzech najwyższych kategorii przyznawanych na podstawie zewnętrznej oceny jakości działalności naukowej) w dyscyplinie, której dotyczy wniosek. W przypadku stopnia naukowego doktora nostryfikację przeprowadzają uczelnie lub inne instytucje naukowe posiadające kategorię naukową A+ lub A w dyscyplinie, której dotyczy wniosek.

Szczegółowe informacje o uznawaniu kwalifikacji w celu kontynuowania kształcenia można znaleźć na stronie Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej, która pełni funkcję polskiego ośrodka ENIC-NARIC. 

Uznawanie kwalifikacji w celu wykonywania pracy

Procedura uznawania zależy od tego, czy dany zawód jest w Polsce zawodem regulowanym.

W przypadku zawodów nieregulowanych, zgodnie z ustawą Kodeks Pracy z dnia 26 czerwca 1974 r. (z późn. zm.), decyzję o uznaniu zagranicznych kwalifikacji zawodowych podejmuje pracodawca. Pracodawca może wymagać potwierdzenia równoważności zagranicznego dokumentu poświadczającego wykształcenie (zob. informacje o uznawaniu wykształcenia do celów kontynuowania nauki wyżej).

Zawodami regulowanymi w Polsce są tzw. zawody sektorowe (lekarz, lekarz dentysta, farmaceuta, pielęgniarka, położna, lekarz weterynarii i architekt) oraz na przykład takie zawody jak nauczyciel (pracujący w systemie oświaty), psycholog czy prawnik. Wykaz wszystkich zawodów, które są regulowane w Polsce, jest dostępny w unijnej bazie zawodów regulowanych.

Kwalifikacje w zawodach regulowanych uzyskane w państwach członkowskich UE, EFTA/EOG lub Szwajcarii są uznawane w Polsce na podstawie ustawy z 22 grudnia 2015 r. o zasadach uznawania kwalifikacji zawodowych nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej (z późn. zm.), ustaw dotyczących wykonywania zawodów sektorowych i świadczenia usług przez prawników zagranicznych oraz przepisów wykonawczych do tych ustaw. Ustawy i rozporządzenia są oparte na unijnych dyrektywach 2005/36/WE i 2013/55/UE.

W związku z tym, że zgodnie ze standardami kształcenia programy studiów przygotowujących do zawodów sektorowych opierają się na przepisach UE, kwalifikacje mogą zostać uznane automatycznie, jeżeli wnioskodawca przedstawi poświadczające je dokumenty (dyplom, świadectwo) odpowiednim polskim organom lub na zasadzie praw nabytych.

Kwalifikacje w takich zawodach jak nauczyciel są uznawane w ramach tzw. ogólnego systemu uznawania kwalifikacji w UE. Właściwy organ sprawdza, czy dana osoba posiada odpowiedni poziom wykształcenia oraz kwalifikacje uprawniające do wykonywania danego zawodu w państwie, w którym zostały uzyskane. W przypadku znacznych różnic dotyczących kształcenia lub zakresu wykonywanego zawodu między państwem, w którym kwalifikacje zostały uzyskane, a państwem przyjmującym, konieczne może być odbycie stażu adaptacyjnego lub zdanie testu umiejętności. W przypadku zawodów prawniczych i innych zawodów regulowanych obowiązują procedury określone dla danego zawodu.

Jeżeli chodzi o kwalifikacje zawodowe uzyskane w innych państwach, procedura obejmuje wystąpienie o uznanie kwalifikacji poświadczającej poziom wykształcenia, a następnie ubieganie się o uzyskanie uprawnień zawodowych zgodnie z odrębnymi przepisami dotyczącymi danego zawodu.

Informacje o uznawaniu kwalifikacji w celu wykonywania pracy są dostępne na stronie Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej. Szczegółowe informacje o zawodach regulowanych i uznawaniu kwalifikacji w tych zawodach można także znaleźć w rządowym serwisie informacyjno-usługowym dla przedsiębiorcy oraz bazie zawodów regulowanych UE. 

Mobilność nauczycieli akademickich

Kontekst strategiczny

Wyjazdy polskiej kadry akademickiej do krajów europejskich stanowią integralny element współpracy międzynarodowej wspierającej rozwój Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego (informacje w języku angielskim). 

Jak wspomniano w rozdziale wstępnym, trwają prace nad strategią umiędzynarodowienia szkolnictwa wyższego i nauki, które koordynuje Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej we współpracy z Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego.  

Obecnie rozwijanie i wspieranie rozwoju umiejętności kadr uczących i zarządzających w całym systemie edukacji formalnej stanowią priorytetowe obszary oddziaływania w „Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030”, przyjętej przez rząd w 2020 r. Kierunki działań w tych obszarach obejmują m.in. upowszechnianie mobilności międzynarodowej kadry, rozwijanie umiejętności planowania i zarządzania międzynarodowymi projektami edukacyjnymi oraz upowszechnianie dobrych międzynarodowych praktyk pracy dydaktycznej.

Uprawnienia urlopowe i wynagrodzenie w okresie mobilności 

Jeżeli wyjazd w ramach programów lub projektów mobilności jest delegacją, tj. odbywa się z polecenia przełożonego i w ramach wykonywania obowiązków służbowych, zarówno nauczycielom, jak i pracownikom nieakademickim przysługuje w tym czasie wynagrodzenie za pracę, a od tego wynagrodzenia jest odprowadzana składka na ubezpieczenie społeczne (ustawa Kodeks pracy z dnia 26 czerwca 1974 r., z późn. zm.). 

Zgodnie z ustawą Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce z 20 lipca 2018 r. (z późn. zm.) rektor uczelni może udzielić nauczycielowi płatnego urlopu w celu odbycia za granicą kształcenia, stażu naukowego albo dydaktycznego, uczestnictwa w konferencji albo uczestnictwa we wspólnych badaniach naukowych prowadzonych z podmiotem zagranicznym na podstawie umowy o współpracy naukowej. Nauczycielom przysługuje też płatny urlop naukowy związany z przygotowaniem rozprawy doktorskiej (do 3 miesięcy) lub w celu przeprowadzania badań (dla nauczycieli posiadających co najmniej stopień doktora, łącznie 1 rok w okresie 7 lat zatrudnienia w uczelni), a tego rodzaju działania mogą też być realizowane za granicą. W trakcie płatnego urlopu nauczyciel otrzymuje wynagrodzenie, a od wynagrodzenia są odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne. 

Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy pracownicy niebędący nauczycielami akademickimi mogą otrzymać urlop bezpłatny, w wymiarze uzgodnionym z pracodawcą, na wyjazd zagraniczny. 

Poza uprawnieniami wynikającymi z przepisów ogólnokrajowych uczelnie określają warunki dotyczące wyjazdów zagranicznych w swoich regulacjach wewnętrznych. 

Uznawanie osiągnięć lub efektów mobilności

W programach mobilności przedstawionych niżej nie określono mechanizmów uznawania przez uczelnię macierzystą efektów pracy czy osiągnięć pracowników uczelni w trakcie okresu mobilności. Takich mechanizmów nie określają też ogólnokrajowe przepisy ani zalecenia; poszczególne uczelnie mogą przyjmować własne rozwiązania w tym zakresie.  

Zgodnie z ustawą z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (z późn. zm.) uczelnie są natomiast zobowiązane do okresowej oceny nauczycieli w ramach wewnętrznego zapewniania jakości. Kryteria oceny nauczycieli i innych pracowników określają poszczególne uczelnie. (Zob. Podejścia i metody zapewniania jakości – Wewnętrzne zapewnianie jakości w rozdziale 10.2 „Zapewnianie jakości w szkolnictwie wyższym”). W ocenie okresowej pracowników oraz w ocenie dorobku nauczycieli przy osiąganiu kolejnych szczebli kariery wiele uczelni uwzględnia doświadczenie międzynarodowe – np. mobilność i udział w projektach międzynarodowych.

W ramach oceny programowej, którą regularnie przeprowadza w uczelniach Polska Komisja Akredytacyjna (zob. Podejścia i metody zapewniania jakości w rozdziale 10.2), standard dotyczący umiędzynarodowienia kształcenia obejmuje przygotowanie nauczycieli do nauczania w języku obcym, wsparcie międzynarodowej mobilności nauczycieli oraz tworzenie oferty kształcenia w językach obcych. 

Dane dotyczące mobilności

Dane dotyczące mobilności pracowników są przekazywane przez uczelnie w corocznych sprawozdaniach dla Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji opracowuje statystyki (statystyki mobilności w programie Erasmus+) i przygotowuje materiały analityczne na temat realizacji programów, których jest operatorem. Poszczególne uczelnie przygotowują różne raporty przedstawiające efekty programów we własnym zakresie. 

Programy / projekty wspierające mobilność

Podobnie jak w przypadku studentów, pod względem liczby wyjeżdżających i przyjeżdżających nauczycieli akademickich najważniejszym programem wspierającym mobilność jest program UE Erasmus+, ale możliwości wyjazdu polskim nauczycielom i przyjazdu nauczycielom zagranicznym oferują także:

• projekty współfinansowane z innych środków UE i środków krajowych;

• programy wielostronne;

• programy dwustronne;

• programy i projekty krajowe.

Pracownicy uczelni niebędący nauczycielami akademickimi mogą uczestniczyć w mobilności wyłącznie w programie Erasmus+.

Program UE Erasmus+

Program Erasmus+ (2021-2027), którego operatorem w Polsce jest Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, umożliwia pracownikom uczelni wyjazdy w projektach Mobilności w celu prowadzenia zajęć dydaktycznych lub odbycia kursu czy szkolenia, lub udziału w kursach intensywnych (2-60 dni). Z grantu dofinansowuje się koszty podróży i utrzymania podczas pobytu za granicą oraz pokrywa opłaty za kurs lub szkolenie. 

Programy współfinansowane z środków UE i środków krajowych

• Program PROM

Program PROM jest współfinansowany z programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (2021-2027) i środków krajowych, a jego operatorem jest Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej. W programie przyznaje się polskim uczelniom granty na wyjazdy i przyjazdy kadry akademickiej (oraz studentów i doktorantów; zob. wyżej), które służą zdobyciu lub doskonaleniu kompetencji. Działania mogą obejmować m.in. udział w konferencji, szkole letniej lub zimowej, krótkich formach kształcenia lub szkolenia, przygotowanie międzynarodowego wniosku o grant, prowadzenie zajęć dydaktycznych lub zebranie materiałów do pracy naukowej. Wyjazdy i przyjazdy trwają od 5 do 30 dni i mogą być realizowane w formule stacjonarnej, zdalnej i mieszanej. Z grantu finansuje się stypendium oraz koszty podróży i utrzymania za granicą. 

Programy wielostronne

• Środkowoeuropejski Program Wymiany Uniwersyteckiej (CEEPUS)

CEEPUS jest pierwszym programem współpracy wielostronnej w dziedzinie edukacji między krajami Europy Środkowej, ustanowionym na podstawie wielostronnej umowy międzynarodowej. Polska bierze udział w programie od 1994 r., a jego operatorem w Polsce jest Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej. Inne kraje uczestniczące to: Albania, Austria, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Czarnogóra, Czechy, Kosowo, Macedonia Północna, Mołdawia, Rumunia, Serbia, Słowacja, Słowenia oraz Węgry. 

Program oferuje kadrze akademickiej (oraz studentom i doktorantom; zob. wyżej) stypendia krótkoterminowe na wyjazdy w celu prowadzenia zajęć (min. 1 tydzień; maks. 10 pobytów w roku akademickim) lub udziału w szkołach letnich i intensywnych kursach głównie w ramach sieci współpracy międzyuczelnianej. Z grantu pokrywa się koszty utrzymania i ubezpieczenia podczas pobytu za granicą, a koszty podróży pokrywa uczelnie macierzysta. 

• Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki

Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki został powołany w 2000 r. przez rządy Czech, Słowacji, Polski i Węgier (V4) i jest finansowany w równych częściach przez rządy tych krajów, ale może być też dodatkowo zasilany przez inne organizacje rządowe lub rządy. Celem Funduszu jest zacieśnianie współpracy między samymi krajami V4 oraz między regionem V4 a innymi krajami, zwłaszcza z regionu Zachodnich Bałkanów (Albanii, Bośni i Hercegowiny, Czarnogóry, Kosowa, Macedonii Północnej i Serbii) i Partnerstwa Wschodniego (Armenii, Azerbejdżanu, Białorusi, Gruzji, Mołdawii i Ukrainy). Biuro Funduszu jest usytuowane w Bratysławie, Słowacja. 

Oprócz stypendiów dla studentów (zob. wyżej) Fundusz oferuje kadrze akademickiej i naukowej z krajów V4, krajów Bałkanów Zachodnich oraz Ukrainy stypendia na krótki pobyt (od 2 do 10 tygodni) w jednym z uczestniczących krajów w celu prowadzenia wykładów lub seminariów, realizacji projektu badawczego lub udziału w takim projekcie, lub zapoznania się z materiałami w archiwum lub bibliotece. Stypendium jest przeznaczone na pokrycie kosztów podróży i utrzymania podczas pobytu za granicą. 

Programy / inicjatywy dwustronne

Wymiana akademicka w ramach umów dwustronnych

Polska podpisała umowy dwustronne o współpracy z ok. 100 krajami ze wszystkich regionów świata (zob. listę krajów w rozdziale 12.7 „Umowy dwustronne i współpraca globalna”). W ramach umów rząd Polski i / lub kraju partnerskiego finansuje stypendia dla studentów oraz kadry akademickiej i naukowej, a czas trwania i warunki mobilności są uzgadniane z poszczególnymi krajami. Szczegółowe informacje o umowach są dostępne na stronie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego i w bazie traktatów i umów Ministerstwa Spaw Zagranicznych. 

Mobilność odbywa się w ramach programu Zawacka, którego operatorem w Polsce jest Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej. Obecnie w programie przyznaje się stypendia na przyjazdy kadry akademickiej i naukowej z kraju partnerskiego, których celem może być m.in. prowadzenie zajęć w instytucji goszczącej, odbycie stażu naukowego, udział w szkole letniej języka i kultury polskiej lub inne formy działalności akademickiej lub naukowej. W roku akademickim 2025/2026 finansowane są przyjazdy z krajów europejskich (Bułgarii, Chorwacji, Czech, Grecji, Macedonii Północnej, Mołdawii, Serbii, Słowacji, Słowenii, Szwajcarii, Ukrainy i Węgier) oraz krajów Afryki (Egiptu i Tunezji), Ameryki Północnej (Meksyku) i Azji (Chin, Japonii, Kazachstanu, Mongolii, Tajwanu i Wietnamu). 

Dwustronne programy stypendialne

• Program Fullbrighta

W ramach programu Fullbrighta Polsko-Amerykańska Komisja Fullbrighta oferuje polskim i amerykańskim nauczycielom akademickim i naukowcom (a także studentom i doktorantom; zob. wyżej) stypendia finansowane przez polskie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i Departament Stanu USA. 

Polscy nauczyciele akademiccy i naukowcy mogą otrzymać następujące rodzaje grantów związanych z pracą dydaktyczną (oprócz stypendiów na wyjazdy o charakterze wyłącznie badawczym): 

• Scholar-in-Residence Award (3-10 miesięcy): m.in. prowadzenie zajęć dla studentów i wykładów dla kadry akademickiej i społeczności lokalnej oraz współtworzenie nowych programów kształcenia; 

• Fullbright Senior Award (3-10 miesięcy): realizacja projektu badawczo-dydaktycznego w uczelni goszczącej; 

• Slavic Award (4 miesiące): prowadzenie zajęć dydaktycznych z zakresu kultury, historii i gospodarki Polski na jednej z dwóch uczelni amerykańskich współpracujących z Komisją Fullbrighta. 

W ramach Fullbright US Scholar Program amerykańscy nauczyciele akademiccy (oraz inne osoby posiadające stopień doktora) mogą ubiegać się o stypendium na okres od 3 do 10 miesięcy m.in. na realizację projektu dydaktycznego uzgodnionego z instytucją goszczącą i Komisją Fullbrighta. 

Granty obejmują kwotę na pokrycie kosztów podróży, stypendium na koszty utrzymania oraz różne dodatki (np. na przeprowadzkę i zagospodarowanie w USA, pokrycie kosztów realizacji projektu, zakup pomocy dydaktycznych, udział w konferencji). 

Programy / inicjatywy krajowe

W ramach swych ustawowych zadań Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej realizuje obecnie program im. Walczaka, który obejmuje m.in. ścieżkę dydaktyczną (oprócz programów oferujących stypendia polskiej kadrze akademickiej i naukowej na wyjazdy zagraniczne o charakterze wyłącznie naukowym). 

• Program im. Walczaka

Program służy wzmocnieniu potencjału polskich jednostek naukowych i podmiotów leczniczych poprzez wspieranie mobilności kadry (oraz doktorantów; zob. wyżej) reprezentującej nauki medyczne, nauki farmaceutyczne i nauki o zdrowiu. Stypendia przyznaje się na okres od 1 do 6 miesięcy. Stypendyści wybierający ścieżkę dydaktyczną mogą m.in. zapoznać się z modelem i programem kształcenia w instytucji goszczącej i zebrać materiały do opracowania programu dydaktycznego. Z grantu finansuje się stypendium oraz koszty podróży i utrzymania podczas pobytu za granicą. 

Zob. też informacje o programach dla doktorantów w części dotyczącej mobilności studentów.