Do najważniejszych instytucji prowadzących kształcenie i szkolenia dorosłych należą: 

• instytucje należące do systemu oświaty: szkoły publiczne i niepubliczne oraz publiczne i niepubliczne placówki kształcenia ustawicznego, centra kształcenia zawodowego i branżowe centra umiejętności, 

• instytucje należące do systemu szkolnictwa wyższego i nauki: uczelnie publiczne i niepubliczne oraz inne instytucje naukowe;

• instytucje i organizacje działające poza systemem oświaty oraz systemem szkolnictwa wyższego i nauki: m.in. instytucje szkoleniowe organizujące kursy na podstawie przepisów dotyczących zatrudnienia i rynku pracy, podmioty prowadzące działalność oświatową na podstawie przepisów o działalności gospodarczej oraz różne inne instytucje i organizacje (np. ośrodki/domy kultury i organizacje pozarządowe prowadzące uniwersytety trzeciego wieku). 

Instytucje systemu oświaty

Szkoły dla dorosłych / kształcące osoby dorosłe

W systemie oświaty funkcjonują następujące szkoły:

• szkoły podstawowe dla dorosłych,

• licea ogólnokształcące dla dorosłych,

• szkoły branżowe II stopnia, 

• szkoły policealne. 

Szkoły branżowe II stopnia i szkoły policealne nie są sklasyfikowanie w przepisach jako szkoły dla dorosłych, ale przyjmują osoby dorosłe. 

Podobnie jak szkoły dla dzieci i młodzieży, szkoły dla dorosłych/kształcące osoby dorosłe funkcjonują na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r., Prawo oświatowe (z późn. zm.), ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (z późn. zm.) i szczegółowych rozporządzeń ministra ds. oświaty i wychowania wydanych na podstawie tych ustaw.

Zgodnie z ustawą Prawo oświatowe w szkole dla dorosłych stosuje się inną organizację kształcenia niż w szkołach dla dzieci i młodzieży.

• Szkoły podstawowe dla dorosłych

Przepisy określają szkoły podstawowe dla dorosłych jako szkoły, które przyjmują osoby pełnoletnie oaz kończące 18 lat w roku kalendarzowym, w którym podejmują naukę w szkole podstawowej. Struktura organizacyjna szkoły podstawowej dla dorosłych obejmuje klasy VII i VIII (w odróżnieniu od szkoły podstawowej dla dzieci i młodzieży, która obejmuje klasy I-VIII). 

W roku szkolnym 2022/2023 funkcjonowało 47 szkół podstawowych dla dorosłych. (Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Edukacja w roku szkolnym 2022/2023 (dane wstępne)”; dostęp: sierpień 2024 r.) 

• Licea ogólnokształcące dla dorosłych 

Podobnie jak licea dla młodzieży, licea dla dorosłych prowadzą kształcenie w cyklu 4-letnim zgodnie z podstawą programową kształcenia ogólnego, która jest określona w przepisach. 

W roku szkolnym 2022/2023 w Polsce działało 769 liceów dla dorosłych. (Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Edukacja w roku szkolnym 2022/2023 (dane wstępne)”; dostęp: sierpień 2024 r.).

• Szkoły branżowe II stopnia

Podstawową formą kształcenia w szkołach branżowych II stopnia są 2-letnie programy oparte na podstawie programowej kształcenia ogólnego i podstawie programowej kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego, określonych w przepisach. Szczegółowe informacje o branżowych szkołach II stopnia przedstawiono w rozdziale 5.4 „Organizacja zawodowego szkolnictwa średniego”. 

Ponadto szkoły te – podobnie jak szkoły zawodowe przyjmujące osoby niepełnoletnie i szkoły policealne – mogą prowadzić kształcenie ustawiczne w formie kwalifikacyjnych kursów zawodowych i kursów umiejętności zawodowych (zob. informacje o kursach w rozdziale 7.4 „Programy kształcenia dorosłych”).  

W roku szkolnym 2022/2023 działało 226 szkół branżowych II stopnia. (Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Edukacja w roku szkolnym 2022/2023 (dane wstępne); dostęp: sierpień 2024 r.). 

• Szkoły policealne 

Podstawową formą kształcenia w szkołach policealnych są programy trwające od 1 roku do 2,5 lat, oparte na podstawie programowej kształcenia ogólnego i podstawie programowej kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego, określonych w przepisach. Szczegółowe informacje o szkołach policealnych przedstawiono w rozdziale 5.7 „Organizacja szkolnictwa policealnego”. 

Podobnie jako szkoły branżowe II stopnia oraz szkoły zawodowe, które przyjmują osoby niepełnoletnie, szkoły policealne mogą także prowadzić kształcenie ustawiczne w formie kwalifikacyjnych kursów zawodowych i kursów umiejętności zawodowych.  (zob. informacje o kursach w rozdziale 7.4 „Programy kształcenia dorosłych”).

W roku szkolnym 2022/2023 w Polsce działało 1 287 szkół policealnych. (Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Edukacja w roku szkolnym 2022/2023 (dane wstępne)”; dostęp: sierpień 2024 r.).

Placówki prowadzące kształcenie ustawiczne

W systemie oświaty funkcjonują placówki kształcenia ustawicznego, centra kształcenia zawodowego i branżowe centra umiejętności (BCU), określane łącznie jako placówki. Zgodnie z przepisami są to instytucje umożliwiające uzyskanie i uzupełnienie wiedzy, umiejętności i kwalifikacji lub zmianę kwalifikacji zawodowych. 

BCU są nowym rodzajem placówki, utworzonej na podstawie znowelizowanych w 2023 r. przepisów Prawa oświatowego. BCU są ukierunkowane branżowo, koncentrując się na jednej z dziedzin zawodowych określonych w przepisach. Zadaniem BCU jest integrowanie szkół, placówek kształcenia ustawicznego, centrów kształcenia zawodowego, uczelni oraz innych podmiotów prowadzących działalność w zakresie danej dziedziny zawodowej. Formy kształcenia, jakie BCU może prowadzić w ramach działalności edukacyjno-szkoleniowej, przedstawiono w poniższej tabeli. BCU mogą także przeprowadzać egzaminy zawodowe (zob. też rozdział 7.5 „Zatwierdzanie efektów kształcenia w edukacji pozaformalnej i nieformalnej”).

Działanie placówek publicznych, a w pewnym zakresie także placówek niepublicznych, regulują m.in. następujące akty prawne (dostęp: sierpień 2024 r.):

• Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty  (z późn. zm.)

• Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r.- Prawo oświatowe (z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych (z późn. zm.) 

• Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 28 września 2023 r. w sprawie ramowych statutów: publicznej placówki kształcenia ustawicznego, publicznego centrum kształcenia zawodowego i publicznego branżowego centrum umiejętności 

W poniższej tabeli przedstawiono zakres działalności i liczbę placówek:

*Szkolenia branżowe stanowią formę doskonalenia zawodowego dla nauczycieli teoretycznych przedmiotów zawodowych i nauczycieli praktycznej nauki zawodu, którzy są zatrudnieni w szkołach zawodowych oraz placówkach kształcenia ustawicznego i centrach kształcenia zawodowego. Z tego względu zostały one omówione wyłącznie w rozdziale 8.3 „Doskonalenie zawodowe nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”. 

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Rejestru Szkół i Placówek Oświatowych / Systemu Informacji Oświatowej (RSPO SIO); stan na wrzesień 2024 r.).

Kwalifikacyjne kursy zawodowe i kursy umiejętności zawodowych mogą organizować także szkoły zawodowe (zob. wyżej), a kwalifikacyjne kursy zawodowe – również inne instytucje i placówki publiczne i niepubliczne. Poszerzyły one bazę instytucji realizujących zadania oświatowe.

Instytucje sytemu szkolnictwa wyższego i nauki

Uczelnie i inne instytucje naukowe

W ustawie z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (z późn. zm.) nie występuje pojęcie kształcenia ustawicznego, ale biorąc pod uwagę tzw. trzecią misję szkolnictwa wyższego (zob. tabelę w rozdziale 7.1 „Podział odpowiedzialności”) można uznać, że uczelnie i inne instytucje oferują kształcenie tego typu. 

Według danych systemu POL-on/Rad-on w roku akademickim 2023/2024 działały w Polsce 342 uczelnie publiczne i niepubliczne.

Zgodnie z przepisami ustawy uczelnie, instytuty badawcze i instytuty Polskiej Akademii Nauk prowadzą studia podyplomowe, a uczelnie zawodowe także kształcenie specjalistyczne (zob. szczegółowe informacje o tych formach kształcenia w rozdziale 6.2.2 "Kolegia i kształcenie specjalistyczne"). 

Uczelnie organizują również inne formy kształcenia, np. uniwersytety otwarte i uniwersytety trzeciego wieku (uniwersytety trzeciego wieku zostały omówione niżej, ponieważ są prowadzone przez różne instytucje).

Uniwersytety otwarte (UO) to komercyjna działalność uczelni w zakresie edukacji pozaformalnej skierowana do odbiorców spoza społeczności akademickiej. UO stwarzają osobom spoza środowiska akademickiego (bez względu na wiek, wykształcenie i kwalifikacje zawodowe) możliwość uczestniczenia w prowadzonych przez kadrę naukową i dydaktyczną uczelni, wykładach, kursach, warsztatach.  Otwartość realizowana jest m.in. przez minimalne wymagania formalne (ukończony 16. rok życia), zniesienie barier rekrutacyjnych (brak egzaminów wstępnych) oraz elastyczną ofertę edukacyjną. UO współpracują także z centrami nauki, innymi instytucjami oświatowymi, placówkami kulturalnymi, przedsiębiorstwami oraz organizacjami pozarządowymi działającymi w regionie. Dodatkowo prowadzą działalność edukacyjno-kulturalną, organizując debaty, wykłady otwarte, kino letnie czy koncerty.

Polskie UO w swoich misjach i celach podkreślają potrzebę realizacji i upowszechniania idei uczenia się przez całe życie, wsparcia rozwoju środowiska lokalnego, a także wyrównywania szans edukacyjnych, szans na rynku pracy osób z różnych środowisk poprzez dostosowanie programów edukacyjnych do ich potrzeb.

Instytucje szkoleniowe

Instytucje szkoleniowe oferujące szkolenia dla bezrobotnych i poszukujących pracy

Każda instytucja szkoleniowa, która jest zainteresowana prowadzeniem szkoleń dla osób bezrobotnych i poszukujących pracy we współpracy z publicznymi służbami zatrudnienia (tj. w ramach zlecenia finansowanego ze środków publicznych), musi ubiegać się o wpis do Rejestru Instytucji Szkoleniowych (RIS) we właściwym Wojewódzkim Urzędzie Pracy. RIS jest prowadzony na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (z późn. zm.). Obowiązek prowadzenia i aktualizowania wpisów w RIS sprawia, iż rejestr jest najpełniejszym i najbardziej rzetelnym ze źródeł informacji o instytucjach szkoleniowych kierujących swoją ofertę do osób bezrobotnych i poszukujących pracy.

Oprócz instytucji, które należą do systemu oświaty lub systemu szkolnictwa wyższego i nauki, do RIS mogą być wpisane osoby fizyczne, zakłady pracy, stowarzyszenia, fundacje, osoby prawne (w tym zakłady doskonalenia zawodowego) i inne formy organizacyjne, na przykład spółki cywilne.

W 2024 r. w RIS zarejestrowanych było 16 461 instytucji szkoleniowych. Z dostępnych danych wynika, że liczba ofert przygotowania zawodowego dorosłych wynosiła 624, a ofert dotyczących szkoleń kończących się egzaminem – 81 086 (dostęp: sierpień 2024 r.).

Inne instytucje szkoleniowe

Rynek firm i instytucji prowadzących szkolenia jest bardzo zróżnicowany i wykracza poza te zarejestrowane w RIS. Część instytucji szkoleniowych prowadzi obok działalności szkoleniowej usługi doradcze. Brak jest jednego rejestru lub bazy zawierającej dane wszystkich podmiotów świadczących usługi szkoleniowe dla dorosłych, poza osobami bezrobotnymi i poszukującymi pracy, a także ujednoliconych danych dotyczących finansowania oferty szkoleniowej tych podmiotów. 

Uniwersytety trzeciego wieku

Uniwersytety trzeciego wieku (UTW) to podmioty (nie tylko placówki o charakterze edukacyjnym), których podstawowym celem jest działalność edukacyjna, ale także integracja oraz aktywizacja osób starszych w celu poprawy jakości ich życia oraz zwiększenia ich uczestnictwa w życiu społecznym.  

Formami organizacyjno-prawnymi UTW są:

• stowarzyszenia i fundacje, dla których UTW są główną formą działalności,

• organizacje pozarządowe (np. stowarzyszenia i fundacje), dla których UTW są jedną z wielu form działalności,

• uczelnie,

• centra kształcenia ustawicznego,

• domy/ośrodki kultury, biblioteki,

• instytucje pomocy społecznej,

• inne jednostki powołane przez samorządy,

• inne formy.

W roku 2021/2022 działały 552 UTW. Ponad połowa (52,2%) działała w formach organizacyjnych stowarzyszeń i fundacji, 17% przy uczelniach, a ponad 18% przy domach bądź ośrodkach kultury. Ponad 87% UTW organizowało dla swoich słuchaczy rozmaite seminaria i wykłady, a 81,5% prowadziło regularne kursy lub warsztaty. Wśród zajęć dominowały zajęcia sportowo-ruchowe (ponad 51 tys. zajęć), kursy językowe, lektoraty (ponad 29,5 tys. zajęć), zajęcia artystyczne (ponad 16 tys. zajęć) i komputerowe (ponad 9,6 tys. zajęć) (Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Uniwersytety Trzeciego Wieku w roku akademickim 2021/2022”; dostęp: sierpień 2024 r.)

Organizacją zrzeszającą Uniwersytety Trzeciego Wieku w Polsce jest Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku, która wydaje regularnie różne opracowania na temat działalności swoich członków.