Address
Foundation for the Development of the Education System
Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji
Aleje Jerozolimskie 142A
PL-02-305 Warszawa
Tel: +48 664 902 375
E-Mail: eurydice@frse.org.pl
Website
Podstawa programowa i programy nauczania w szkołach podstawowych
Zakres nauczania w szkole podstawowej określają dwa elementy, które są ustalane w przepisach prawa powszechnie obowiązującego: podstawa programowa i ramowe plany nauczania.
Podstawa programowa precyzuje wymagania ogólne i szczegółowe (efekty kształcenia), które określają pożądany i obowiązkowy zasób wiedzy oraz umiejętności, jakie uczniowie powinny opanować na danym etapie edukacji. Weryfikacja realizacji przez uczniów podstawy programowej odbywa się dwutorowo: poprzez bieżące monitorowanie postępów i poziomu jej realizacji przez nauczycieli pracujących z dziećmi i młodzieżą oraz za pomocą egzaminów zewnętrznych (na zakończenie szkoły podstawowej jest to egzamin ósmoklasisty).
Podstawa programowa musi być respektowana przez wszystkie szkoły. Wdrożeniu podstawy programowej w ramach procesu dydaktyczno-wychowawczego służą programy nauczania. Stanowią one opis sposobu realizacji celów wychowania i kształcenia oraz treści nauczania w zakresie danych zajęć. Nauczyciele realizują przygotowane przez siebie lub wybrane programy nauczania.
Przygotowując program nauczania, nauczyciel może;
- opracować program samodzielnie lub we współpracy z innymi nauczycielami,
- zaproponować program opracowany przez innego autora (autorów), np. spośród programów dostępnych na rynku,
- przedstawić program opracowany przez innego autora (autorów) wraz z dokonanymi przez siebie modyfikacjami.
Program zaproponowany przez nauczyciela lub przez zespół nauczycieli powinien być dostosowany do potrzeb i możliwości uczniów, dla których jest przeznaczony.
Programy nauczania dopuszcza do użytku w danej szkole dyrektor szkoły, na wniosek nauczyciela (grupy nauczycieli) i po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej.
Proces dydaktyczny w szkołach podstawowych
Etap pierwszy szkoły podstawowej obejmuje klasy I, II i III. Nauczanie na tym etapie ma na celu zapewnienie łagodnego przejścia z przedszkola do edukacji szkolnej. Ma ono charakter zintegrowany.
Zajęcia edukacyjne odbywają się według rozkładu zajęć przygotowanego przez nauczyciela, w którym czas trwania lekcji i przerw jest zależny od aktywności uczniów.
Kolejny etap edukacji (klasy IV-VIII) obejmuje nauczanie w podziale na przedmioty.
Obowiązujący wymiar zajęć w szkołach podstawowych określa rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 20 maja 2024 r. w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół., które weszło w życie 1 września 2024 r. i zostało częściowo zmienione rozporządzeniem z dnia 24 marca 2025 r (weszło w życie z dniem 1 września 2025 r.). Poniżej prezentowane są aktualne ramowe plany nauczania opracowane na podstawie obowiązującej legislacji.
Ramowe plany nauczania dla szkoły podstawowej
Ramowy plan nauczania obejmuje tygodniowy wymiar godzin dla uczniów poszczególnych klas, które są przeznaczone na realizację zajęć edukacyjnych i wychowawczych, przede wszystkim obowiązkowych zajęć edukacyjnych z zakresu kształcenia ogólnego (zob. niżej).
Klasy I-III szkoły podstawowej (I etap edukacyjny) – minimalny tygodniowy wymiar godzin zajęć w 3-letnim okresie nauczania wynosi:
Obowiązkowe zajęcia edukacji wczesnoszkolnej (edukacja polonistyczna, edukacja społeczna, edukacja przyrodnicza, edukacja matematyczna, zajęcia techniczne, język obcy nowożytny, edukacja muzyczna, edukacja plastyczna, zajęcia komputerowe, wychowanie fizyczne) – razem 60 godzin tygodniowo w trzyletnim okresie nauczania. Podziału godzin na poszczególne zajęcia dokonuje nauczyciel prowadzący te zajęcia.
| Lp. | Obowiązkowe zajęcia edukacyjne | Tygodniowy wymiar godzin w klasie | Razem w trzyletnim okresie nauczania | ||
| I | II | III | |||
| 1 | Edukacja wczesnoszkolna | 20 | 20 | 20 | 60 |
| Godziny do dyspozycji dyrektora szkoły | 3 | 3 | |||
| Ogółem | 63 | 63 | |||
W ramach zajęć obowiązkowych w klasach I-III na zajęcia wychowania fizycznego przeznacza się po 3 godziny tygodniowo.
Odrębne przepisy określają wymiar godzin zajęć z przedmiotów takich jak religia lub etyka, język mniejszości narodowej/język mniejszości etnicznej/język regionalny/własna historia i kultura, geografia państwa, z którym utożsamia się mniejszość narodowa, zajęcia sportowe, zajęcia dodatkowe, zajęcia języka migowego, zajęcia z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Nie wchodzą one do podanej wyżej sumy obowiązkowych zajęć edukacyjnych.
Klasy IV-VIII szkoły podstawowej (II etap edukacyjny) – minimalny tygodniowy wymiar godzin zajęć w ramach całego 5-letniego okresu nauczania wynosi:
| Lp. | Obowiązkowe zajęcia edukacyjne | Tygodniowy wymiar godzin w klasie | Razem w 5-letnim okresie nauczania | ||||
| IV | V | VI | VII | VIII | |||
| 1 | Język polski | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 25 |
| 2 | Język obcy nowożytny | 3 | 3 | 3 | 3 | 3 | 15 |
| 3 | Drugi język obcy nowożytny | - | - | - | 2(+2)* | 2(+2)* | 4(+4)* |
| 4 | Muzyka | 1 | 1 | 1 | 1 | - | 4 |
| 5 | Plastyka | 1 | 1 | 1 | 1 | - | 4 |
| 6 | Historia | 1 | 2 | 2 | 2 | 2 | 9 |
| 7 | Wiedza o społeczeństwie | - | - | - | - | 2 | 2 |
| 8 | Przyroda | 2 | - | - | - | - | 2 |
| 9 | Geografia | - | 1 | 1 | 2 | 1 | 5 |
| 10 | Biologia | - | 1 | 1 | 2 | 1 | 5 |
| 11 | Chemia | - | - | - | 2 | 2 | 4 |
| 12 | Fizyka | - | - | - | 2 | 2 | 4 |
| 13 | Matematyka | 4 | 4 | 4 | 4 | 4 | 20 |
| 14 | Informatyka | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 5 |
| 15 | Technika | 1 | 1 | 1 | - | - | 3 |
| 16 | Wychowanie fizyczne | 4 | 4 | 4 | 4 | 4 | 20 |
| 17 | Edukacja dla bezpieczeństwa | - | - | - | - | 1 | 1 |
| 18 | Zajęcia z wychowawcą | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 5 |
| Razem na obowiązkowe zajęcia edukacyjne i zajęcia z wychowawcą | 24 | 25 | 25 | 32(+2)* | 31(+2)* | 137(+4)* | |
| Godziny do dyspozycji dyrektora szkoły | 4 | 4 | |||||
| Ogółem | 141(+4)* | ||||||
* Dodatkowe godziny są przeznaczone na zwiększenie nauczania języka obcego nowożytnego będącego drugim językiem nauczania w oddziałach dwujęzycznych.
Tygodniowy wymiar godzin
(1) Wymiar obowiązkowych zajęć edukacyjnych dla uczniów poszczególnych klas na I etapie edukacyjnym wynosi po 20 godzin na poziomie klas I, II i III. Dodatkowo na całym etapie edukacji wczesnoszkolnej 3 godziny tygodniowo przypadają do dyspozycji dyrektora szkoły.
(2) Wymiar obowiązkowych zajęć edukacyjnych dla uczniów poszczególnych klas na II etapie edukacyjnym (klasy IV-VIII) wynosi:
- klasa IV - 24 godziny,
- klasa V - 25 godzin,
- klasa VI - 25 godzin,
- klasa VII – 32 godziny (plus 2 godziny dodatkowo na naukę obcego języka wykładowego w szkołach dwujęzycznych);
- klasa VIII – 31 godzin (plus 2 godziny dodatkowo na naukę obcego języka wykładowego w szkołach dwujęzycznych).
(3) Odrębnie określa się również wymiar zajęć rewalidacyjnych dla uczniów z niepełnosprawnościami.
Wymiar godzin do dyspozycji dyrektora szkoły ustala w każdym roku szkolnym dyrektor szkoły, z uwzględnieniem przepisów dotyczących sposobu ich naliczania.
W odrębnych przepisach określany jest wymiar godzin przeznaczonych na realizację zajęć religii lub etyki, zajęć edukacji zdrowotnej, zajęć języka mniejszości narodowej, etnicznej lub języka regionalnego i naukę własnej historii i kultury, doradztwa zawodowego oraz zajęć sportowych w oddziałach i szkołach sportowych oraz szkołach mistrzostwa sportowego.
Więcej informacji znajduje się w aktualizowanej publikacji Eurydice zatytułowanej „Recommended annual instruction time in full-time compulsory education in Europe 2024/2025”.
Metody nauczania, pomoce dydaktyczne i podręczniki szkolne
Nauczyciele posiadają ustawowo gwarantowaną autonomię dydaktyczną, uprawniającą do swobodnego doboru metod i form pracy w oparciu o dorobek nauk pedagogicznych. Równocześnie, na efektywność procesu nauczania mają wpływ czynniki organizacyjne i materialne, w tym liczebność oddziałów oraz wyposażenie placówki w niezbędne środki dydaktyczne (np. sprzęt komputerowy, audiowizualny i inne pomoce). Szkoły zachowują samodzielność w zakresie wyboru tych środków dydaktycznych, które są wykorzystywane przez kadrę pedagogiczną w trakcie realizacji zajęć edukacyjnych. Realizacja obowiązkowych zajęć edukacyjnych, takich jak informatyka, wychowanie fizyczne oraz języki obce, wymaga podziału oddziału klasowego na grupy zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Nauczyciel może zdecydować o realizacji programu nauczania z zastosowaniem lub bez zastosowania podręcznika, materiału edukacyjnego lub materiału ćwiczeniowego. Materiały edukacyjne zastępują lub uzupełniają podręcznik; są to np. treści pobrane z Internetu, powielane lub stworzone przez nauczyciela w celu przeprowadzenia lekcji (pokazy slajdów, prezentacje, notatki, wyciągi literatury itp.). Podręczniki wykorzystywane do nauki w szkole podstawowej powinny być wybrane spośród podręczników dopuszczonych do użytku szkolnego przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania. Dyrektor szkoły corocznie podaje do publicznej wiadomości zestaw podręczników lub materiałów edukacyjnych oraz materiały ćwiczeniowe, które będą obowiązywać w danym roku szkolnym.
Uczniowie szkół podstawowych uzyskują dostęp do podręczników i materiałów ćwiczeniowych do obowiązkowych zajęć edukacyjnych z zakresu kształcenia ogólnego, które są finansowane ze środków publicznych. Od 1 września 2017 r. uczniowie wszystkich szkół podstawowych mają dostęp do darmowych podręczników. Dzięki finansowaniu tych materiałów z dotacji budżetu państwa, możliwe jest ograniczanie kosztów kształcenia po stronie rodziców.
Praktycznie wszystkie szkoły podstawowe w Polsce posiadają dostęp do Internetu i umożliwiają korzystanie z niego nauczycielom oraz uczniom. W związku z tym mają ustawowy obowiązek zainstalowania w komputerach używanych dla celów dydaktycznych na terenie szkoły oprogramowania zabezpieczającego przed dostępem do szkodliwych treści w Internecie. Programy zabezpieczające muszą chronić w szczególności przed treściami pornograficznymi, eksponującymi brutalność i przemoc, zawierającymi zachowania naruszające normy obyczajowe, a także propagującymi nienawiść i dyskryminację.