Opieka nad dziećmi w wieku do 3 lat

Żłobki, kluby dziecięce, dzienni opiekunowie oraz nianie tworzą odrębny system opieki nad dziećmi w wieku do lat 3, niepowiązany z systemem edukacji (zob. też formy opieki w rozdziale 3 „Wczesna edukacja i opieka”). Ogólne informacje o dziennych opiekunach i nianiach przedstawiono w rozdziale 3.5  „Edukacja i opieka domowa”, a bardziej szczegółowe informacje w rozdziale 8  „Nauczyciele” (rozdziały 8.1-8.3 dotyczące kształcenia, warunków zatrudnienia i doskonalenia zawodowego nauczycieli we wczesnej opiece i edukacji).

Zgodnie z przepisami żłobkiem zarządza dyrektor, a klubem dziecięcym osoba nim kierująca. Dyrektor lub osoba kierująca, wraz z opiekunami zajmującymi się dziećmi, odpowiadają za jakość opieki. Przepisy określają wymogi kwalifikacyjne, ogólne zadania i warunki pracy dla tej kadry. 

Nadzór zewnętrzny nad żłobkami i klubami dziecięcymi oraz dziennymi opiekunami sprawuje organ samorządu lokalnego na poziomie gminy. Osoby upoważnione przez ten organ przeprowadzają kontrole w instytucjach opieki, które obejmują całość ich działalności. W związku z tym, że przepisy wprowadziły standardy opieki, kontrole przeprowadzane po 1 stycznia 2026 r. będą obejmowały spełnianie tzw. standardów niezbędnych. Zob. standardy opieki w rozdziale 10.1 „Zapewnianie jakości we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. 

Przepisy ogólnokrajowe nie przewidują zatrudniania w instytucjach opieki specjalistów w zakresie poradnictwa. Opiekun pracujący z dziećmi w żłobku lub klubie dziecięcym, lub opiekun dzienny obowiązkowo współpracuje z rodzicami, udzielając konsultacji, informacji i porad w zakresie pracy z dziećmi.

Żłobki, w których liczba dzieci jest większa niż określona w przepisach, zatrudniają pielęgniarkę lub położną. 

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna

Na poziomie wychowania przedszkolnego i edukacji szkolnej istnieją takie same rozwiązania dotyczące kadry kierowniczej, kadry monitorującej jakość kształcenia i kadry zajmującej się poradnictwem. Przepisy ogólnokrajowe określają wymagania kwalifikacyjne, zadania oraz warunki pracy kadry kierowniczej w przedszkolach i szkołach publicznych, kadry monitorującej jakość kształcenia, kadry odpowiedzialnej za poradnictwo oraz innych pracowników.  

Przedszkolem lub szkołą kieruje dyrektor, którym może być zarówno nauczyciel, jak i osoba niebędąca nauczycielem (tzw. dyrektor-menedżer). Oprócz obowiązków kierownika zakładu pracy dyrektor odpowiada m.in. za organizację pracy, nadzór pedagogiczny nad działalnością przedszkola lub szkoły, włącznie z kontrolami, oraz ocenę pracy nauczycieli w ramach wewnętrznego zapewniania jakości, organizację pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz doskonalenie zawodowe nauczycieli.  Zob. też rozdział 10.1 „Zapewnianie jakości we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. 

Zewnętrzny nadzór pedagogiczny nad przedszkolami i szkołami sprawuje ministerstwo ds. oświaty i wychowania (lub inne ministerstwo odpowiedzialne za określony rodzaj szkół, np. szkoły rolnicze) i kuratorium oświaty w danym województwie. W ministerstwach i kuratoriach pracują wizytatorzy, którzy przeprowadzają kontrole w przedszkolach i szkołach. Zob. też rozdział 10.1 „Zapewnianie jakości we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. 

Poradnictwem lub doradztwem zajmują się następujący specjaliści, sklasyfikowani w przepisach jako nauczyciele i zatrudniani na warunkach dotyczących nauczycieli: nauczyciel pedagog, nauczyciel pedagog specjalny, nauczyciel psycholog, nauczyciel terapeuta pedagogiczny, nauczyciel logopeda i nauczyciel doradca zawodowy. Specjaliści pracują z uczniami, nauczycielami i / lub rodzicami. 

W przedszkolach i szkołach pracują także nauczyciele wspomagający, którzy współorganizują kształcenie integracyjne lub kształcenie uczniów niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie lub zagrożonych niedostosowaniem społecznym; pomoce nauczyciela – pracownicy niepedagogiczni, którzy wspierają nauczycieli w pracy z tymi uczniami; oraz asystenci edukacji romskiej, którzy wspierają uczniów z mniejszości romskiej i współpracują z nauczycielami i rodzicami. Przepisy określają warunki zatrudnienia tych pracowników w określonych rodzajach przedszkoli i szkół. 

Szkoły zatrudniają także nauczycieli-bibliotekarzy, a określone zadania w zakresie opieki zdrowotnej nad uczniami wykonują pielęgniarki środowiska nauczania i wychowania, higienistki szkolne, lekarze dentyści i higienistki stomatologiczne. 

Szkolnictwo wyższe 

Jedynym jednoosobowym organem zarządzającym uczelni, jaki określono w przepisach, jest rektor, ale statut uczelni może przewidywać również inne organy, oprócz wymienionych w przepisach organów kolegialnych. Statut uczelni określa też stanowiska kierownicze (poza rektorem jako organem uczelni). 

Oprócz zarządzania uczelnią, do obowiązków rektora należy m.in. przygotowywanie projektu strategii uczelni i składanie sprawozdań z jej realizacji, prowadzenie polityki kadrowej, powoływanie osób na stanowiska kierownicze i ich odwoływanie, tworzenie studiów i szkół doktorskich oraz prowadzenie gospodarki finansowej. Rektor wykonuje te obowiązki we współpracy z organami kolegialnymi uczelni. 

W ramach swej autonomii w zakresie wewnętrznego zapewniania jakości uczelnie przyjmują różne rozwiązania organizacyjne – na przykład powołują pełnomocnika rektora, komisje i / lub biura zajmujące się zapewnianiem jakości. Samodzielnie określają też zadania takich osób czy jednostek oraz wymagania kwalifikacyjne dla ich członków lub pracowników. Za zewnętrzne zapewnianie jakości kształcenia odpowiada Polska Komisja Akredytacyjna – zob. rozdział 10.2  „Zapewnianie jakości kształcenia w szkolnictwie wyższym”. 

Przepisy dotyczące szkolnictwa wyższego nie odnoszą się do doradztwa zawodowego ani poradnictwa psychologicznego. Zgodnie ze swymi regulacjami wewnętrznymi uczelnie tworzą biura karier, które zatrudniają doradców zawodowych i pracowników administracyjnych, oraz poradnie lub centra pomocy psychologicznej, w których pracują wykwalifikowani psycholodzy i psychoterapeuci.

Kształcenie dorosłych

Kształcenie dorosłych jest prowadzone zarówno w systemie oświaty, do którego należą szkoły dla dorosłych, szkoły branżowe II stopnia i szkoły policealne przyjmujące osoby w wieku od 18 lat oraz określone placówki oświatowe, jak i poza systemem oświaty – przez różne podmioty w ramach działalności gospodarczej lub szkoleniowej związanej z rynkiem pracy. 

Szkołami i placówkami prowadzącymi kształcenie dorosłych, które należą do systemu oświaty, kierują dyrektorzy, a rozwiązania w zakresie zarządzania i wewnętrznego nadzoru pedagogicznego, są takie same jak na poziomie edukacji przedszkolnej i szkolnej. Podobnie jak na poziomie edukacji dzieci i młodzieży, za zewnętrzny nadzór pedagogiczny nad tymi szkołami i placówkami odpowiadają właściwe ministerstwa i kuratoria oświaty, a bezpośrednio – pracujący w nich wizytatorzy. 

Szkoły dla dorosłych i placówki kształcenia dorosłych, które należą do systemu oświaty, zatrudniają także nauczycieli doradców zawodowych.

W odniesieniu do podmiotów, które prowadzą kształcenie dorosłych poza systemem oświaty, nie istnieją specjalne przepisy regulujące kwestie kadrowe. Placówki te zatrudniają kadrę kierowniczą i innych pracowników na podstawie powszechnie obowiązujących przepisów prawa pracy i swoich regulacji wewnętrznych. Podmioty te muszą jednak wykazać, że zatrudniają wykwalifikowaną kadrę, jeśli ubiegają się dobrowolnie o akredytację kuratora oświaty (zob. rozdział 10.3  „Zapewnianie jakości w kształceniu dorosłych”). 

Przepisy prawne 

(Dostęp: 5.06.2025)

Uwaga: W styczniu 2021 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej i Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego zostały połączone w Ministerstwo Edukacji i Nauki (MEiN), a w styczniu 2024 r. MEiN zostało podzielone na Ministerstwo Edukacji Narodowej i Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W związku z tym rozporządzenia dotyczące oświaty i szkolnictwa wyższego były wydawane przez różnych ministrów. 

Przepisy ogólne

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r., Kodeks pracy (z późn. zm.): określa prawa i obowiązki pracowników w ramach stosunku pracy, które nie są uregulowane ustawodawstwem szczególnym; przepisy Kodeksu mają zastosowanie m.in. do dyrektorów przedszkoli, szkół i placówek publicznych, którzy nie są nauczycielami, oraz pracowników uczelni nie będących nauczycielami akademickimi.  

• Ustawa z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu (z późn. zm.): określa m.in. corocznie waloryzowaną minimalną wysokość wynagrodzenia miesięcznego dla pracowników.  

• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (z późn. zm.): określa m.in. powszechny wiek emerytalny oraz uprawnienia emerytalne.

• Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (z późn. zm.): określa warunki zatrudnienia m.in. pracowników kuratoriów oświaty, którzy odpowiadają za zewnętrzne monitorowanie jakości kształcenia w przedszkolach, szkołach i placówkach systemu oświaty.

• Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 2016 r. w sprawie określenia stanowisk urzędniczych, wymaganych kwalifikacji zawodowych, stopni służbowych urzędników służby cywilnej, mnożników do ustalania wynagrodzenia oraz szczegółowych zasad ustalania i wypłacania innych świadczeń przysługujących członkom korpusu służby cywilnej (z późn. zm.): określa m.in. stanowiska pracowników kuratoriów oświaty, którzy odpowiadają za zewnętrzne monitorowanie jakości kształcenia w przedszkolach, szkołach i placówkach systemu oświaty.

• Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (z późn. zm.): określa warunki zatrudnienia dyrektorów nie będących nauczycielami w przedszkolach, szkołach i placówkach, które są prowadzone przez jednostki samorządu terytorialnego.

• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 października 2021 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych (z późn. zm.): określa kategorie zaszeregowania wynagrodzeń i minimalne wynagrodzenie m.in. dyrektorów żłobków i kierowników klubów dziecięcych oraz dyrektorów niebędących nauczycielami w przedszkolach, szkołach i placówkach, które są prowadzone przez jednostki samorządu terytorialnego.

• Ustawa z dnia 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów (z późn. zm.) i Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień (z późn. zm.): określają m.in. wymagania kwalifikacyjne dla psychologów i psychoterapeutów.  

• Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (z późn. zm.) określa m.in. kwalifikacje do wykonywania tych dwóch zawodów.

Przepisy dotyczące opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 lat

• Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn zm.): określa m.in. zasady tworzenia i prowadzenia żłobków i klubów dziecięcych, zadania tych placówek oraz wymagania kwalifikacyjne dla dyrektora żłobka i osoby kierującej klubem dziecięcym.

• Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 19 września 2023 w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3 (obowiązujące do 31 grudnia 2025 r.) / Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2024 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3 (obowiązujące od 1 stycznia 2026 r.): określa standardy opieki i zadania instytucji i osób odpowiedzialnych w zakresie ich przestrzegania. 

• Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.): podstawowy akt prawny dotyczący systemu oświaty; określa m.in. zadania dyrektorów przedszkoli, szkół i placówek oraz formy nadzoru pedagogicznego, obejmującego m.in. kontrole.

• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (z późn. zm.): podstawowy akt prawny dotyczący nauczycieli; określa m.in. warunki zatrudnienia dyrektorów publicznych przedszkoli, szkół i placówek systemu oświaty, którzy są nauczycielami, ich zadania w zakresie działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz ogólne zasady oceny ich pracy.

• Ustawa z dnia 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami: określa wymagania kwalifikacyjne i zadania personelu zajmującego się opieką zdrowotną w szkołach.

• Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela (z późn.zm): określa szczegółowo zakres i treści kształcenia nauczycieli oświaty, włącznie z nauczycielami odpowiedzialnymi za poradnictwo we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej. 

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 sierpnia 2017 r. w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać osoba zajmująca stanowisko dyrektora oraz inne stanowisko kierownicze w publicznym przedszkolu, publicznej szkole podstawowej, publicznej szkole ponadpodstawowej oraz publicznej placówce (z późn. zm.): określa szczegółowe wymagania kwalifikacyjne dla dyrektorów.

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 sierpnia 2017 r. w sprawie regulaminu konkursu na stanowisko dyrektora publicznego przedszkola, publicznej szkoły podstawowej, publicznej szkoły ponadpodstawowej lub publicznej placówki oraz trybu pracy komisji konkursowej (z późn. zm.): określa szczegółową procedurę przeprowadzania konkursu.

Przepisy dotyczące wychowania przedszkolnego, edukacji szkolnej i kształcenia dorosłych w ramach systemu oświaty

• Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli: określa wymagania kwalifikacyjne dla nauczycieli, włącznie z nauczycielami na stanowiskach kierowniczych oraz nauczycielami pedagogami, psychologami, logopedami, terapeutami pedagogicznymi i doradcami zawodowymi.

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (z późn. zm.): określa m.in. zadania specjalistów zajmujących się pomocą psychologiczno-pedagogiczną w przedszkolach, szkołach i placówkach: pedagogów, pedagogów specjalnych, psychologów, logopedów, terapeutów pedagogicznych i doradców zawodowych.

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (z późn. zm.): określa m.in. zadania dyrektora przedszkola, szkoły lub placówki w zakresie objętym rozporządzeniem oraz zasady zatrudniania nauczyciela wspomagającego i pomocy nauczyciela. 

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 lutego 2019 r. w sprawie doradztwa zawodowego: określa m.in. ogólne zadania nauczyciela-doradcy zawodowego.

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (z późn zm.): określa zasady zewnętrznego zapewniania jakości, włącznie z kwalifikacjami i zakresem obowiązków wizytatorów pracujących w kuratoriach oświaty, oraz zasady wewnętrznego zapewniania jakości, włącznie z obowiązkami dyrektorów przedszkoli, szkół i placówek systemu oświaty w tym zakresie.

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy (z późn. zm.): określa coroczne stawki wynagrodzenia dla nauczycieli, włącznie z dyrektorami będącymi nauczycielami.

Przepisy dotyczące szkolnictwa wyższego 

• Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (z późn. zm.): podstawowy akt prawny dotyczący systemu szkolnictwa wyższego; określa m.in. ogólne warunki objęcia stanowiska i zatrudnienia oraz zadania i kompetencje rektora uczelni, a także ogólne wymagania dla osób zajmujących inne stanowiska kierownicze w uczelni.