Zatwierdzanie efektów uczenia się w edukacji pozaformalnej i uczeniu się nieformalnym powiązane jest z mechanizmami stosowanymi w edukacji formalnej. 

Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030 (zob. rozdział 7.2 „Bieżące priorytety polityczne”) ma przyczynić się do bardziej efektywnego rozpoznawania, walidowania i certyfikowania efektów uczenia się niezależnie od sposobu, w jaki efekty te zostały uzyskane. W dokumencie zwrócono także uwagę na rozwijanie doradztwa walidacyjnego oraz potwierdzania efektów wcześniejszego uczenia się (recognition of prior learning, RPL) na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym.

Zintegrowany System Kwalifikacji

Polska wprowadziła Zintegrowany System Kwalifikacji (ZSK) w połowie 2016 r. (ustawa z dnia 22 grudnia 2015 r. o Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji, z późn. zm.). Głównymi narzędziami tego systemu są:

• Polska Rama Kwalifikacji oraz

• Zintegrowany Rejestr Kwalifikacji.

W ustawie zdefiniowane zostały m.in. takie pojęcia, jak: kwalifikacje, kwalifikacje pełne, kwalifikacje cząstkowe, kwalifikacje wolnorynkowe, kwalifikacje sektorowe, kwalifikacje rzemieślnicze, kwalifikacje uregulowane, a także takie przedsięwzięcia związane z uznawaniem kwalifikacji jak walidacja i certyfikowanie. Przyczyni się to także do przejrzystości i porównywalności nabywanych poza szkołą umiejętności.

Większe otwarcie sektora kształcenia i szkoleń zawodowych na pozaszkolne formy kształcenia (co dotyczy w sposób szczególny kształcenia i szkoleń dorosłych) prowadzi w konsekwencji do wypracowania efektywnych mechanizmów służących potwierdzaniu efektów uczenia się przez osoby dorosłe, także w wyniku uczenia się pozaformalnego i nieformalnego.

Polska Rama Kwalifikacji (PRK) to opis ośmiu poziomów przyznawanych w Polsce kwalifikacji, które odpowiadają odpowiednim poziomom Europejskich Ram Kwalifikacji. Kwalifikacje w PRK są ujęte w kategoriach wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych. Kwalifikacje pełne mają przypisane poziomy w PRK. Posiadanie tych kwalifikacji jest potwierdzone świadectwem lub dyplomem. Zintegrowany Rejestr Kwalifikacji (ZRK) jest rejestrem publicznym, który gromadzi informacje o wszystkich kwalifikacjach włączonych do ZSK, niezależnie od innych istniejących w Polsce rejestrów i spisów tworzonych na potrzeby poszczególnych resortów, branż, środowisk i instytucji. Z ZRK można dowiedzieć się, czy dana kwalifikacja ma status pełnej czy cząstkowej, jakie wymagania trzeba spełnić, żeby uzyskać daną kwalifikację, oraz jakie instytucje mają uprawnienia do ich nadawania.

W rejestrze są ujęte kwalifikacje, których jakość jest gwarantowana przez określone procedury i nadzorowana przed podmiot ustanawiający kwalifikację. W edukacji formalnej potwierdzanie kwalifikacji jest integralną częścią systemu. Wszystkie pełne kwalifikacje w edukacji formalnej są obowiązkowo uwzględniane w ZSK. Kwalifikacje rynkowe/ustawowe i cząstkowe nadawane w szkolnictwie wyższym (np. kwalifikacje podyplomowe) są uwzględniane na zasadzie dobrowolności, po spełnieniu wymagań określonych w ustawie o ZSK. 

Walidacja

Ważnym mechanizmem w ZSK jest walidacja. Termin „walidacja” został wprowadzony we wspomnianej wyżej ustawie o ZSK, Jest to proces sprawdzania, czy osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, niezależnie od procesu uczenia się tej osoby, osiągnęła wyodrębnioną część lub całość efektów uczenia się wymaganych dla danej kwalifikacji. 

Walidacja pomaga zarówno osobom uczącym się zweryfikować informację na temat posiadanych umiejętności niezbędnych do zdobycia danej kwalifikacji lub jej wyodrębnionej części i uzyskać certyfikat rozpoznawalny w krajach UE, jak i pracodawcom, umożliwiając im wiarygodne potwierdzenie umiejętności pracowników lub kandydatów do pracy (portal ZSK; dostęp: wrzesień 2024 r.). 

Elementami walidacji są:

• identyfikacja osiągnięć – określanie i analiza wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych, które już zostały osiągnięte.

• dokumentacja osiągnięć – gromadzenie dowodów świadczących o osiągnięciu wybranych efektów uczenia się (np. w formie certyfikatów, zaświadczeń o odbytych praktykach, próbek pracy, nagrań wideo, rekomendacji, opisu wykonywanej pracy itp.).

• weryfikacja – sprawdzenie, przy zastosowaniu odpowiednich metod, czy określone efekty uczenia się zostały osiągnięte – potwierdzenie zweryfikowanych efektów uczenia się.

Pozytywny wynik walidacji prowadzi do uzyskania certyfikatu potwierdzającego zdobycie kwalifikacji w ramach ZSK. Certyfikowanie jest procesem, w wyniku którego osoba ubiegająca się o nadanie określonej kwalifikacji, która uzyskała pozytywny wynik walidacji, otrzymuje od uprawnionego podmiotu certyfikującego dokument potwierdzający nadanie tej kwalifikacji. Trzeba zaznaczyć, że tylko instytucje certyfikujące mogą wydawać certyfikaty wyróżnione znakiem graficznym PRK i Europejskiej Ramy Kwalifikacji (ERK). Znak ERK zwiększa rozpoznawalność i wiarygodność danego certyfikatu, także na międzynarodowym rynku pracy.

W Polsce nie ma dotychczas jednego spójnego systemu potwierdzania efektów uczenia się w edukacji pozaformalnej i uczeniu się nieformalnym, ale trwają prace nad doskonaleniem procedur i narzędzi walidacji. W Instytucie Badań Edukacyjnych w latach 2021 – 2023 powstały m.in. opracowania dotyczące przygotowania narzędzi walidacji oraz scenariusze i narzędzia walidacji dla kwalifikacji rynkowych. 

Funkcjonujące w tym obszarze rozwiązania stosowane są w różnych branżach i związane z różnymi praktykami i procedurami walidacyjnymi. 

Więcej informacji na temat procesu walidacji w Polsce można znaleźć w raporcie „European inventory on validation of non-formal and informal learning 2023 update: Poland” opublikowany na stronie Cedefop. (dostęp: wrzesień 2024 r.).  

Egzaminy eksternistyczne

Jedną z form potwierdzania efektów uczenia się zdobytych poza systemem edukacji formalnej są egzaminy eksternistyczne, które przeprowadzają okręgowe komisje egzaminacyjne. Umożliwiają one potwierdzenie efektów uczenia się uzyskanych przez osoby dorosłe, które decydują się na samodzielne przygotowanie do egzaminów. 

Istnieją dwa rodzaje egzaminów: 

• Egzaminy eksternistyczne na poziomie szkoły podstawowej i szkoły ponadpodstawowej (4-letniego liceum ogólnokształcącego dla dorosłych oraz szkół branżowych I i II stopnia), które są przeprowadzane w zakresie wymagań określonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego.  

• Egzaminy zawodowe, które umożliwiają uzyskanie certyfikatu kwalifikacji zawodowej w zakresie danej kwalifikacji lub dyplomu zawodowego, jeśli zdający posiada certyfikaty potwierdzające wszystkie kwalifikacje wyodrębnione w danym zawodzie i wymagane wykształcenie. 

Warto zaznaczyć, że egzamin zawodowy eksternistyczny nie dotyczy wszystkich zawodów nauczanych w systemie oświaty, a wykaz zawodów nie objętych tym egzaminem określa Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 sierpnia 2019 r. w sprawie egzaminów eksternistycznych (z późn. zm.). 

Potwierdzanie efektów uczenia się w szkolnictwie wyższym

Ogólne warunki i zasady potwierdzania efektów uczenia się określa ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (z późn. zm.), a uczelnie przyjmują szczegółowe procedury. 

Zgodnie z przepisami ustawy uczelnia spełniająca określone warunki może potwierdzić efekty uczenia się uzyskane poza systemem studiów – w trakcie uczenia się pozaformalnego i nieformalnego – osobom ubiegającym się o przyjęcie na studia. Proces potwierdzania efektów uczenia się nie dotyczy programów studiów, dla których standardy kształcenia określa minister ds. nauki i szkolnictwa wyższego: studiów przygotowujących do zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty, ratownika medycznego, lekarza weterynarii i architekta.

Do potwierdzania efektów uczenia się uprawnione są uczelnie, które posiadają: 

• pozytywną ocenę jakości kształcenia na studiach na danym kierunku, poziomie i profilu (wydaną przez Polską Komisję Akredytacyjną w wyniku oceny programowej), lub

• kategorię A+, A albo B+ (tj. jedną z trzech najwyższych kategorii naukowych przyznawanych przez Komisję Ewaluacji Nauki w wyniku ewaluacji działalności naukowej) w zakresie dyscypliny, do której przyporządkowany jest dany kierunek studiów. 

Efekty uczenia się można potwierdzić kandydatom na studia, którzy posiadają: 

• świadectwo maturalne lub równoważny dokument i co najmniej 5 lat doświadczenia zawodowego – w przypadku ubiegania się o przyjęcie na studia pierwszego stopnia lub jednolite studia magisterskie; 

• kwalifikację pełną na poziomie 5 PRK (np. dyplom zawodowy po ukończeniu szkoły policealnej, dyplom ukończenia kolegium, świadectwo dyplomowanego specjalisty) albo kwalifikację nadaną w zagranicznym systemie szkolnictwa wyższego, która odpowiada poziomowi 5 Europejskiej Ramy Kwalifikacji – w przypadku ubiegania się o przyjęcie na studia pierwszego stopnia lub jednolite studia magisterskie; 

• kwalifikację pełną na poziomie 6 PRK (dyplom ukończenia studiów pierwszego stopnia) i co najmniej 3 lata doświadczenia zawodowego po ukończeniu studiów pierwszego stopnia – w przypadku ubiegania się o przyjęcie na studia drugiego stopnia; 

• kwalifikację pełną na poziomie 7 PRK (dyplom ukończenia studiów pierwszego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich) i co najmniej 2 lata doświadczenia zawodowego po ukończeniu studiów drugiego stopnia albo jednolitych studiów magisterskich – w przypadku ubiegania się o przyjęcie na kolejne studia pierwszego stopnia lub drugiego stopnia lub jednolite studia magisterskie.

Efekty uczenia się są potwierdzane w zakresie odpowiadającym efektom uczenia się określonym w programie studiów. W wyniku tego procesu uczelnia może zaliczyć kandydatom na studia maksymalnie 50% punktów ECTS przypisanych do zajęć (przedmiotów lub grup przedmiotów) objętych programem studiów. Zaliczenie zajęć na poczet programu studiów pozwala skrócić czas trwania studiów lub zmniejszyć ich intensywność (np. dzięki mniejszej liczbie zajęć, w której student musi uczestniczyć, i mniejszemu nakładowi pracy, jakiego wymaga ukończenie studiów) i ułatwia też pogodzenie studiów z pracą zawodową. 

Studenci przyjęci na studia na podstawie potwierdzonych efektów uczenia się mogą stanowić maksymalnie 20% ogółu studentów na danym kierunku, poziomie i profilu.