Szkoła podstawowa jest powszechna i obowiązkowa i uczęszczają do niej dzieci w wieku pomiędzy 7 i 15 rokiem życia. Nauka trwa osiem lat i jest kontynuowana w szkołach ponadpodstawowych (szkolnictwo średnie) lub w innych formach przewidzianych ustawą, jak np. praktyczna nauka zawodu u pracodawców uzupełniana kształceniem teoretycznym lub kwalifikacyjne kursy zawodowe.  Nauka w Polsce jest obowiązkowa do ukończenia 18. roku życia. 

Obowiązek szkolny obejmuje naukę w szkole podstawowej (od 7 lat do jej ukończenia), natomiast obowiązek nauki dotyczy młodzieży po ukończeniu szkoły podstawowej i trwa do ukończenia 18 lat. 

Obowiązek szkolny rozpoczyna się z początkiem roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 7 lat. Dopuszcza się opcję wnioskowania przez rodziców o przyjęcie dziecka sześcioletniego do szkoły pod określonymi warunkami. Dyrektor szkoły przyjmuje dziecko sześcioletnie, jeżeli korzystało z wychowania przedszkolnego w roku szkolnym poprzedzającym rok szkolny, w którym ma rozpocząć naukę w szkole podstawowej, albo posiada opinię o możliwości rozpoczęcia nauki w szkole podstawowej, wydaną przez poradnię psychologiczno-pedagogiczną. 

• Obowiązek szkolny spełnia się przez uczęszczanie do szkoły podstawowej publicznej albo niepublicznej.
• Publiczna szkoła podstawowa jest bezpłatna dla wszystkich uczniów. Rodzice mogą również wybrać szkołę niepubliczną. Wymagania dotyczące siatki obowiązkowych zajęć edukacyjnych oraz realizacji w ich ramach podstawy programowej kształcenia ogólnego są te same dla wszystkich szkół podstawowych, bez względu na ich status prawny.

Kształcenie ogólne w szkole podstawowej dzieli się na dwa etapy edukacyjne:

1. I etap edukacyjny, obejmujący klasy I-III szkoły podstawowej – edukacja wczesnoszkolna;
2. II etap edukacyjny, obejmujący klasy IV – VIII szkoły podstawowej.

Nie przewiduje się obowiązkowych testów ani egzaminów przy przejściu z jednego etapu do drugiego.

Proces kształcenia w ośmioletniej szkole podstawowej kończy się obowiązkowym egzaminem ósmoklasisty. Wynik tego egzaminu, obok świadectwa ukończenia szkoły, stanowi podstawę do ubiegania się o przyjęcie do szkół ponadpodstawowych. W myśl obowiązującej podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej cele kształcenia ogólnego w szkole podstawowej są następujące:

• wprowadzanie uczniów w świat wartości, w tym ofiarności, współpracy, solidarności, altruizmu, patriotyzmu i szacunku dla tradycji, dbania o środowisko przyrodnicze, w tym klimat, w skali lokalnej i globalnej, wskazywanie wzorców postępowania i budowanie relacji społecznych, sprzyjających bezpiecznemu rozwojowi ucznia (rodzina, przyjaciele);
• wzmacnianie poczucia tożsamości indywidualnej, kulturowej, narodowej, regionalnej i etnicznej;
• formowanie u uczniów poczucia godności własnej osoby i szacunku dla godności innych osób;
• rozwijanie kompetencji, takich jak: kreatywność, innowacyjność i przedsiębiorczość;
• rozwijanie umiejętności krytycznego i logicznego myślenia, rozumowania, argumentowania i wnioskowania;
• ukazywanie wartości wiedzy jako podstawy do rozwoju umiejętności;
• rozbudzanie ciekawości poznawczej uczniów oraz motywacji do nauki;
• wyposażenie uczniów w taki zasób wiadomości oraz kształtowanie takich umiejętności, które pozwalają w sposób bardziej dojrzały i uporządkowany zrozumieć świat;
• wspieranie ucznia w rozpoznawaniu własnych predyspozycji i określaniu drogi dalszej edukacji;
• wszechstronny rozwój osobowy ucznia przez pogłębianie wiedzy oraz zaspokajanie i rozbudzanie jego naturalnej ciekawości poznawczej;
• kształtowanie postawy otwartej wobec świata i innych ludzi, aktywności w życiu społecznym oraz odpowiedzialności za zbiorowość;
• zachęcanie do zorganizowanego i świadomego samokształcenia opartego na umiejętności przygotowania własnego warsztatu pracy;
• ukierunkowanie ucznia ku wartościom.

Najważniejsze umiejętności rozwijane w ramach kształcenia ogólnego w szkole podstawowej to:

• sprawne komunikowanie się w języku polskim oraz w językach obcych nowożytnych;
• sprawne wykorzystywanie narzędzi matematyki w życiu codziennym, a także kształcenie myślenia matematycznego;
• poszukiwanie, porządkowanie, krytyczna analiza oraz wykorzystanie informacji z różnych źródeł;
• kreatywne rozwiązywanie problemów z różnych dziedzin ze świadomym wykorzystaniem metod i narzędzi wywodzących się z informatyki, w tym programowanie;
• rozwiązywanie problemów, również z wykorzystaniem technik mediacyjnych;
• praca w zespole i społeczna aktywność;
• aktywny udział w życiu kulturalnym szkoły, środowiska lokalnego oraz kraju.

Celem edukacji wczesnoszkolnej jest wspieranie całościowego rozwoju dziecka. Proces wychowania i kształcenia prowadzony w klasach I–III szkoły podstawowej umożliwia dziecku odkrywanie własnych możliwości, sensu działania oraz gromadzenie doświadczeń na drodze prowadzącej do prawdy, dobra i piękna. Edukacja na tym etapie jest ukierunkowana na zaspokojenie naturalnych potrzeb rozwojowych ucznia. Szkoła respektuje podmiotowość ucznia w procesie budowania indywidualnej wiedzy oraz przechodzenia z wieku dziecięcego do okresu dorastania. W efekcie takiego wsparcia dziecko osiąga dojrzałość do podjęcia nauki na II etapie edukacyjnym.

Cele II etapu edukacyjnego (klasy IV-VIII szkoły podstawowej) mają charakter złożony i odnoszą się do poszczególnych przedmiotów nauczanych w szkole. 
 

Akty prawne

Ramy prawne dla szkół podstawowych wyznacza przede wszystkim ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.), która zastąpiła ustawę z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (z późn. zm.), zachowując równocześnie w mocy przepisy dotyczące np. kwestii oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów oraz pomocy materialnej dla uczniów. . 

Rozwiązania szczegółowe, precyzujące kwestie organizacyjne i programowe, określono w rozporządzeniach ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania. Najważniejsze z nich to:

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 października 2019 r. w sprawie dopuszczania do użytku szkolnego podręczników
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 sierpnia 2017 r.w sprawie wymagań wobec szkół i placówek (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (z późn. zm.)
• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 maja 2024 r.  w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół (z późn. zm.)

W celu zapewnienia dostępu do edukacji obywatelom Ukrainy korzystającym w Polsce z tymczasowej ochrony na podstawie przepisów decyzji wykonawczej Rady (UE) 2022/382 z dnia 4 marca 2022 r. stwierdzającej istnienie masowego napływu wysiedleńców z Ukrainy w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2001/55/WE i skutkującej wprowadzeniem tymczasowej ochrony, zostały uchwalone specjalne przepisy art. 50-59 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, uzupełniane rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z dnia 21 marca 2022 r. w sprawie organizacji kształcenia , wychowania i opieki dzieci i młodzieży będących obywatelami Ukrainy (z późn. zm.).

Z punktu widzenia finansów szkolnych ważnym aktem prawnym jest coroczne rozporządzenie ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych dla jednostek samorządu terytorialnego. Natomiast z corocznej ustawy budżetowej wynika wysokość kwoty potrzeb oświatowych przeznaczonej dla wszystkich gmin, które są organami prowadzącymi większość szkół podstawowych. 

Szkoły podstawowe prowadzone przez podmioty prywatne są dotowane z budżetów samorządowych (przy pośrednim zaangażowaniu budżetu państwa w formie subwencji). Przepisy prawne w tej sprawie, oprócz ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych (z późn. zm.), są zawarte w lokalnie obowiązujących uchwałach rad gmin.