Organizacja doskonalenia zawodowego

Opieka nad dziećmi w wieku do 3 lat

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn. zm.) opiekun i dzienny opiekun są zobowiązani do systematycznej aktualizacji wiedzy i umiejętności w zakresie usług opieki i wczesnej edukacji dzieci, metodyki i praktyki pracy z dziećmi, zrozumienia potrzeb dzieci, współpracy z rodzicami oraz dbania o własny dobrostan. Powinni aktualizować wiedzę i umiejętności w szczególności poprzez samokształcenie, udział w szkoleniach lub korzystanie ze wsparcia ze strony podmiotu prowadzącego odpowiednio żłobek lub klub dziecięcy albo podmiotu zatrudniającego dziennego opiekuna. Zarówno opiekun, jak i dzienny opiekun są także zobowiązani do odbycia co 2 lata szkolenia z udzielania dziecku pierwszej pomocy.

Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2024 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3, które wejdzie w życie 1 stycznia 2026 r., określa niezbędne (obowiązkowe) i fakultatywne standardy opieki nad dziećmi. Zgodnie z niezbędnym standardem „Organizacja pracy personelu umożliwiająca podnoszenie kwalifikacji” każda instytucja opieki (żłobek, klub dziecięcy, samozatrudniony dzienny opiekun) opracowuje samodzielnie system organizacji i realizacji szkoleń wewnętrznych lub zewnętrznych, który jest realizowany w wymiarze min. 10 godzin zegarowych rocznie i obejmuje zasady doboru tematyki szkoleń i zasad uczestnictwa w szkoleniach. Organizacja pracy personelu musi uwzględniać udział w takich szkoleniach w ramach czasu pracy. Zob. też szczegółowe informacje o standardach opieki w rozdziale 10.1 „Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece (ECEC) oraz edukacji szkolnej”. 

Przepisy dotyczące opieki nad dziećmi nie wskazują bezpośrednio, w jaki sposób określa się potrzeby opiekunów i dziennych opiekunów w zakresie szkolenia. Ze standardów opieki nad dziećmi wynika jednak pośrednio, że ocena potrzeb uwzględnia wyniki samooceny pracy personelu, obserwacji prowadzonych przez nich zajęć i wyniki ankiety satysfakcji przeprowadzanej przez rodziców. 

Przepisy nie określają zasad zastępstwa dla opiekunów i dziennych opiekunów w żłobkach i klubach dziecięcych, którzy uczestniczą w doskonaleniu zawodowym. Zastępstwa organizuje się w ramach danej instytucji opieki. 

Przepisy nie wskazują też instytucji czy organizacji, które prowadzą szkolenia w ramach doskonalenia zawodowego dla opiekunów lub dziennych opiekunów. Takie szkolenia organizują różne podmioty, m.in. publiczne lub niepubliczne żłobki lub zespoły żłobków, ośrodki szkoleniowe sektora prywatnego, fundacje. 

Przepisy nie odnoszą się do doskonalenia zawodowego niani. 

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna 

Organizacja 

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela) (z późn. zm.) nauczyciel jest zobowiązany doskonalić się zawodowo zgodnie z potrzebami szkoły. 

Nauczyciele teoretycznych przedmiotów zawodowych i nauczyciele praktycznej nauki zawodu, zatrudnieni w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe oraz placówkach i centrach kształcenia zawodowego, są zobowiązani uczestniczyć w szkoleniach branżowych realizowanych w trzyletnich cyklach, w łącznym wymiarze 40 godzin w cyklu (Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 sierpnia 2019 r. w sprawie dofinansowania doskonalenia zawodowego nauczycieli, szczegółowych celów szkolenia branżowego oraz trybu i warunków kierowania nauczycieli na szkolenia branżowe, z późn. zm.). 

Udział w doskonaleniu zawodowym jest także uwzględniany w ocenie pracy nauczyciela (zob. Wewnętrzne zapewnianie jakości – Ocena pracy nauczyciela w rozdziale 10.1 „Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”.). Uzyskanie co najmniej dobrej oceny pracy jest warunkiem awansu nauczyciela początkującego na stopień nauczyciela mianowanego, a co najmniej bardzo dobrej oceny pracy – awansu nauczyciela mianowanego na stopień nauczyciela dyplomowanego (zob. Awans zawodowy w rozdziale 8.2 „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”). 

Łączny czas pracy nauczyciela obejmuje m.in. czynności związane z samokształceniem i doskonaleniem zawodowym (zob. Czas pracy i urlop wyżej). 

Doskonalenie zawodowe nauczycieli odbywa się poprzez samokształcenie, doskonalenie wewnątrzszkolne oraz doskonalenie pozaszkolne, np. kursy kwalifikacyjne, szkolenia, studia i studia podyplomowe, staże, konferencje, seminaria, warsztaty. Doskonalenie nauczycieli może odbywać się w kraju i za granicą.

Zgodnie z ww. rozporządzeniem, na każdy rok szkolny dyrektor przedszkola lub szkoły określa potrzeby w zakresie doskonalenia zawodowego nauczycieli, uwzględniając:

• wyniki nadzoru pedagogicznego;

• wyniki egzaminów zewnętrznych zdawanych przez uczniów (egzaminu ósmoklasisty, egzaminu zawodowego lub egzaminu maturalnego); 

• zadania związane z realizacją podstawy programowej kształcenia ogólnego lub podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego;

• wymagania wobec szkół i placówek; 

• wnioski nauczycieli o dofinansowanie form doskonalenia zawodowego.

Na tej podstawie dyrektorzy składają co roku wnioski o dofinansowanie doskonalenia zawodowego do organu prowadzącego przedszkole lub szkołę, a organ prowadzący opracowuje plan dofinansowania (zob. Zachęty, wsparcie oraz finansowanie doskonalenia zawodowego nauczycieli niżej). 

Instytucje

Pozaszkolne doskonalenie zawodowe mogą prowadzić m.in. placówki doskonalenia nauczycieli i inne jednostki należące do systemu oświaty (np. poradnie psychologiczno-pedagogiczne, biblioteki pedagogiczne), których zadania statutowe są związane z doskonaleniem zawodowym nauczycieli, oraz uczelnie (prowadzące studia i studia podyplomowe; zob. informacje o studiach i studiach podyplomowych w rozdziale 8.1 „Kształcenie nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”). 

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 maja 2019 r. w sprawie placówek doskonalenia nauczycieli (z późn. zm.) placówki doskonalenia zawodowego nauczycieli funkcjonują jako instytucje publiczne lub niepubliczne. Minister ds. oświaty i wychowania prowadzi placówki publiczne na poziomie krajowym, a samorząd – placówki publiczne na poziomie województwa, powiaty lub gminy. Utworzenie placówki niepublicznej wymaga wpisu do ewidencji prowadzonej przez samorząd województwa. 

Publiczne placówki doskonalenia wykonują swe zadania m.in. poprzez: 

• różne formy wspomagania (np. pomoc w diagnozowaniu potrzeb i planowaniu działań zgodnie z potrzebami); 

• organizowanie i prowadzenie sieci współpracy i samokształcenia dla nauczycieli dyrektorów przedszkoli, szkół i placówek (nie dotyczy placówek działających na poziomie krajowym);

• różne formy doskonalenia, np. szkolenia, konferencje, wykłady czy warsztaty; 

• udzielanie konsultacji; 

• upowszechnianie przykładów dobrej praktyki. 

Placówki doskonalenia nauczycieli i/lub przedszkola, szkoły i placówki systemu oświaty zatrudniają nauczycieli doradców metodycznych i nauczycieli konsultantów, którzy wspierają kadrę dydaktyczną i kierowniczą. 

Doradcą metodycznym może być nauczyciel zatrudniony w placówce doskonalenia nauczycieli lub nauczyciel zatrudniony w przedszkolu, szkole lub placówce, któremu kurator oświaty powierza dodatkowo zadania doradcy metodycznego. Doradca metodyczny wspomaga nauczycieli i radę pedagogiczną (w której skład wchodzą wszyscy nauczyciele oraz dyrektor) w przedszkolu, szkole i placówce w:

• rozwijaniu umiejętności metodycznych;

• planowaniu, organizowaniu i badaniu efektów procesu dydaktyczno-wychowawczego, z uwzględnieniem zróżnicowanych potrzeb uczniów;

• opracowywaniu, doborze i adaptacji programów nauczania;

• podejmowaniu działań innowacyjnych.

W ramach tych zadań doradcy metodyczni:

• udzielają indywidualnych konsultacji;

• prowadzą zajęcia edukacyjne, zajęcia otwarte oraz zajęcia warsztatowe;

• organizują inne formy doskonalenia wspomagające pracę dydaktyczno-wychowawczą nauczycieli;

• organizują i prowadzą sieci współpracy i samokształcenia dla nauczycieli.

Nauczyciele konsultanci są obowiązkowo zatrudniani w publicznych placówkach doskonalenia nauczycieli, ale takie stanowiska mogą też tworzyć niepubliczne placówki doskonalenia nauczycieli na podstawie swych regulacji wewnętrznych. 

Do zadań nauczyciela-konsultanta należy:

• diagnozowanie stanu kwalifikacji nauczycieli oraz współdziałanie z nadzorem pedagogicznym, nauczycielami doradcami metodycznymi przy określaniu potrzeb w zakresie doskonalenia nauczycieli;

• organizowanie doskonalenia i dokształcania nauczycieli we współpracy z uczelniami i innymi instytucjami prowadzącymi działalność edukacyjną oraz organizowanie doskonalenia doradców metodycznych, kadry kierowniczej, pracowników nadzoru pedagogicznego i innych pracowników oświaty;

• koordynowanie pracy nauczycieli doradców metodycznych oraz udzielanie im merytorycznej i metodycznej pomocy;

• zbieranie, opracowywanie i upowszechnianie informacji pedagogicznej oraz pozyskiwanie lub opracowywanie oraz wydawanie i upowszechnianie materiałów metodycznych i pomocniczych dla kadry edukacyjnej;

• inspirowanie innowacji, postępu pedagogicznego w szkołach i placówkach oświatowo-wychowawczych oraz otaczanie tych działań opieką merytoryczną;

• propagowanie i upowszechnianie nowych metod, technik i środków w nauczaniu i wychowaniu;

• organizowanie wymiany doświadczeń między szkołami i nauczycielami prowadzącymi działalność innowacyjną;

• udzielanie pomocy nauczycielom ubiegającym się o stopnie specjalizacji zawodowej;

• współdziałanie z innymi placówkami doskonalenia nauczycieli.

Zachęty, wsparcie oraz finansowanie doskonalenia zawodowego nauczycieli

Opieka  nad dziećmi w wieku do 3 lat

Przepisy dotyczące opieki nad dziećmi nie określają specjalnych uprawnień urlopowych związanych z doskonaleniem zawodowym opiekunów, dziennych opiekunów lub niań. Jak wspomniano w części „Organizacja doskonalenia zawodowego” wyżej, zgodnie ze standardami opieki nad dziećmi, które wejdą w życie 1 stycznia 2026 r., opiekunowie i dzienni opiekunowie będą obowiązkowo uczestniczyć w szkoleniach w wymiarze 10 godzin rocznie w godzinach pracy. 

Ponadto zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (z późn. zm.) pracownikom, którzy podnoszą kwalifikacje wymagane do wykonywania pracy z inicjatywy lub za zgodą pracodawcy, przysługuje płatny urlop szkoleniowy oraz zwolnienie z całości lub części dnia pracy na czas niezbędny do udziału w zajęciach. Taki urlop szkoleniowy wynosi 6 dni dla pracownika przygotowującego się do egzaminu eksternistycznego, maturalnego lub zawodowego lub 21 dni w ostatnim roku studiów na przygotowanie pracy dyplomowej oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminu dyplomowego. Pracodawca może też pokryć opłaty za kształcenie, przejazdy, podręczniki i zakwaterowanie. 

Pracownik, który zdobywa lub uzupełnia wiedzę lub umiejętności na innych zasadach, tj. nie z inicjatywy lub za zgodą pracodawcy, może być zwolniony przez pracodawcę z całości lub części dnia pracy bez prawa do wynagrodzenia lub otrzymać urlop bezpłatny. 

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn. zm.) szkolenia dla opiekunów i dziennych opiekunów w żłobku lub klubie dziecięcym nieodpłatnie zapewnia podmiot prowadzący daną instytucję opieki. 

Żłobki i kluby dziecięce prowadzone przez jednostki samorządu lokalnego, które zatrudniają opiekunów i dziennych opiekunów oraz inne podmioty zatrudniające dziennych opiekunów otrzymują środki finansowe, które przeznaczają na doskonalenie zawodowe pracowników. Fundusze pochodzą ze środków własnych gmin i innych jednostek samorządu lokalnego (JST), dotacji celowych z budżetu państwa przyznawanych w ramach programów rządowych oraz programów Unii Europejskiej (np. Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego). Zasady wykorzystania środków z dotacji JST określa dana jednostka, a w przypadku programów rządowych i programów UE instytucje opieki lub podmioty je prowadzące ubiegają się o fundusze na zasadach konkursowych, zgodnie z zasadami przyjętymi w danym programie.

Wychowanie  przedszkolne i edukacja szkolna 

Nauczyciel jest zobowiązany doskonalić się zawodowo zgodnie z potrzebami szkoły, nie można zatem mówić o systemie zachęt do doskonalenia zawodowego nauczycieli. Przepisy przewidują natomiast rozwiązania wspierające doskonalenie zawodowe. 

Formy wsparcia

Uprawnienia urlopowe związane z kształceniem i doskonaleniem zawodowym nauczycieli określa rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 19 grudnia 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania nauczycielom urlopów dla dalszego kształcenia się, dla celów naukowych, artystycznych, oświatowych i z innych ważnych przyczyn oraz ulg i świadczeń związanych z tym kształceniem, a także organów uprawnionych do ich udzielania. 

Nauczycielom zatrudnionym w pełnym wymiarze zajęć w przedszkolach i szkołach przysługują następujące rodzaje urlopów związanych z kształceniem i doskonaleniem zawodowym:

• Nauczyciel, który został skierowany na studia niestacjonarne w uczelni przez dyrektora przedszkola lub szkoły, otrzymuje płatny urlop szkoleniowy w wymiarze 21-28 dni wolnych od pracy w każdym roku studiów na udział w zajęciach oraz przygotowanie się i przystąpienie do egzaminów, oraz 21 dni na napisanie pracy magisterskiej i przystąpienie do egzaminu magisterskiego. 

• Nauczyciel, który podejmuje studia bez skierowania dyrektora, może otrzymać płatny urlop szkoleniowy, wraz z przysługującymi ulgami i świadczeniami, w ramach środków finansowych posiadanych przez dane przedszkole lub szkołę. 

• Nauczyciel może otrzymać płatny urlop w wymiarze do 1 miesiąca dla celów naukowych, artystycznych lub oświatowych na opracowanie środków dydaktycznych, problemów z zakresu teorii lub praktyki pedagogicznej lub oświaty i wychowania, które mogą służyć unowocześnieniu lub doskonaleniu procesu dydaktyczno-wychowawczego, jeżeli z tego tytułu nie otrzymuje dodatkowego wynagrodzenia. 

• Nauczyciel może także otrzymać urlop bezpłatnyna czas określony, uzgodniony z dyrektorem przedszkola lub szkoły, dla celów naukowych, artystycznych lub oświatowych.

Urlopu udziela dyrektor przedszkola lub szkoły. 

W trakcie urlopu płatnego nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia, jakie otrzymywałby gdyby pracował, a pracodawca odprowadza za nauczyciela składki na ubezpieczenie społeczne, rentowe i zdrowotne. Okres płatnego urlopu zalicza się do okresów, od których zależą uprawnienia pracownicze, w tym m.in. takie uprawnienia wynikające ze stażu pracy jak uprawnienia emerytalne.

Oprócz urlopu nauczycielom, którzy zostali skierowani na studia przez dyrektora i odbywają je w uczelni w innej miejscowości niż miejsce zamieszkania lub pracy, przysługuje zwrot kosztów przejazdu na obowiązkowe zajęcia i egzaminy oraz ryczałt na pokrycie kosztów zakwaterowania i wyżywienia w czasie obowiązkowych zajęć, na zasadach określonych dla krajowych podróży służbowych. W ramach posiadanych środków finansowych dyrektor może także pokryć całość lub część opłat za studia pobieranych przez uczelnię oraz udzielić dodatkowego urlopu szkoleniowego. Podobne świadczenia mogą otrzymać nauczyciele odbywający studia bez skierowania dyrektora pod warunkiem, że dane przedszkole lub szkoła posiada odpowiednie środki finansowe. 

Finansowanie

Zasady finansowania doskonalenia zawodowego nauczycieli są określone w ustawie z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (z późn. zm.) i rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 sierpnia 2019 r. w sprawie dofinansowania doskonalenia zawodowego nauczycieli, szczegółowych celów szkolenia branżowego oraz trybu i warunków kierowania nauczycieli na szkolenia branżowe (z późn. zm.). 

Doskonalenie nauczycieli jest dofinansowywane z budżetu państwa na trzech poziomach: lokalnym, wojewódzkim i krajowym. Środki są zagwarantowane przez państwo w dochodach jednostek samorządu lokalnego. 

Organ prowadzący przedszkola i szkoły opracowuje na każdy rok budżetowy plan dofinansowania form doskonalenia zawodowego nauczycieli, biorąc pod uwagę:

• wnioski dyrektorów przedszkoli i szkół (zob. Organizacja doskonalenia zawodowego wyżej);

• wyniki egzaminów zewnętrznych dla uczniów (egzaminu ósmoklasisty, egzaminu zawodowego lub egzaminu maturalnego);

• podstawowe kierunki realizacji polityki oświatowej państwa;

• stopień realizacji harmonogramu szkoleń branżowych dla nauczycieli teoretycznych przedmiotów zawodowych i praktycznej nauki zawodu.

W budżetach organów prowadzących przedszkola i szkoły wyodrębnia się środki na dofinansowanie doskonalenia zawodowego, z uwzględnieniem szkoleń branżowych, w wysokości 0,8 % planowanych rocznych środków przeznaczonych na wynagrodzenia osobowe nauczycieli.

Organ prowadzący, w porozumieniu z dyrektorami szkół, ustala corocznie:

• maksymalną kwotę dofinansowania;

• formy i specjalności kształcenia, na które dofinansowanie jest przyznawane.

Ze środków na doskonalenie zawodowe nauczycieli dofinansowuje się następujące rodzaje kosztów:

• koszty udziału nauczycieli w seminariach, konferencjach, wykładach, warsztatach, szkoleniach, studiach podyplomowych oraz innych formach doskonalenia zawodowego nauczycieli prowadzonych odpowiednio przez placówki doskonalenia nauczycieli, uczelnie oraz inne podmioty, których zadania statutowe obejmują doskonalenie zawodowe nauczycieli;

• koszty udziału nauczycieli w formach kształcenia nauczycieli prowadzonych przez uczelnie i placówki doskonalenia nauczycieli;

• wspomaganie szkół oraz sieci współpracy i samokształcenia dla nauczycieli prowadzonych przez placówki doskonalenia nauczycieli, poradnie psychologiczno-pedagogiczne, w tym poradnie specjalistyczne i biblioteki pedagogiczne;

• koszty udziału nauczycieli w szkoleniach branżowych.

Sfinansowanie szkolenia lub innej formy doskonalenia zawodowego nauczyciela na konkretnej specjalności czy kierunku kształcenia jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy dana specjalność i forma dokształcania jest ujęta w przyjętym przez organ prowadzący planie dofinansowania form doskonalenia zawodowego nauczycieli na dany rok kalendarzowy.  

W budżetach wojewodów wyodrębnia się środki na wspieranie organizacji doradztwa metodycznego na poziomie regionalnym, w łącznej wysokości 12 400 średnich wynagrodzeń nauczyciela dyplomowanego. Wysokość środków w budżecie danego województwa jest proporcjonalna do liczby zatrudnionych nauczycieli. Są one przeznaczone m.in. na pokrycie kosztów zatrudnienia nauczycieli doradców metodycznych przez jednostki samorządu lokalnego prowadzące placówki doskonalenia nauczycieli (zob. informacje o instytucjach i doradcach wyżej). 

W budżecie ministra ds. oświaty i wychowania wyodrębnia się środki na realizację ogólnokrajowych zadań w zakresie doskonalenia zawodowego nauczycieli, w łącznej wysokości 2 700 średnich wynagrodzeń nauczyciela dyplomowanego. Z tych środków dofinansowuje się:

• centralne programy kształcenia i doskonalenia zawodowego nauczycieli;

• zadania w zakresie kształcenia i doskonalenia zawodowego nauczycieli, zlecane uczelniom lub innym podmiotom.

Środki te nie obejmują finansowania publicznych placówek doskonalenia nauczycieli o zasięgu ogólnokrajowym prowadzonych przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania.