Mobilność uczniów

Mobilność uczniów odbywa się głównie w ramach projektów mobilności w programie Unii Europejskiej (UE) Erasmus+. W znacznie mniejszej skali mobilność umożliwiają projekty współfinansowane z innych środków UE i środków krajowych. Nie istnieją inicjatywy umożliwiające odbycie pełnego cyklu kształcenia kończącego się zdobyciem zagranicznej kwalifikacji. 

Informacje o programach i projektach mobilności młodzieży (m.in. wymianach młodzieży) można znaleźć w Youthwiki – cyfrowej encyklopedii poświęconej polityce młodzieżowej w państwach UE. 

Informacje o uznawaniu okresów nauki lub praktyki oraz kwalifikacji przedstawiono na końcu tego podrozdziału. 

Program UE „Erasmus+”

Mobilność uczniów odbywa się w akcjach programu UE Erasmus+ (2021-2027), które są przewidziane dla sektorów edukacji szkolnej oraz kształcenia i szkoleń zawodowych. Operatorem programu w Polsce jest Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji.  Projekty mobilności w tych akcjach oferują następujące możliwości wyjazdu:

• przedszkola, szkoły podstawowe oraz ogólnokształcące i zawodowe szkoły ponadpodstawowe: krótkoterminowe wyjazdy grupowe w formie wymiany (2-30 dni) oraz indywidualne wyjazdy krótkoterminowe (10-29 dni) i długoterminowe (30-365 dni) dla uczniów szkół w celu odbycia okresu kształcenia lub stażu za granicą; 

• szkoły zawodowe: krótkoterminowe wyjazdy grupowe (2-30 dni) oraz indywidualne wyjazdy krótkoterminowe (10-89 dni) i długoterminowe (90-365 dni) w celu odbycia okresu kształcenia w połączeniu z kształceniem w miejscu pracy (praktyką/stażem). 

W każdym projekcie taki okres mobilności fizycznej można połączyć z mobilnością wirtualną. 

Programy / projekty współfinansowane z funduszy UE i środków krajowych

Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji realizuje projekty „Zagraniczna mobilność edukacyjna uczniów i kadry edukacji szkolnej” i „Zagraniczna mobilność uczniów i absolwentów oraz kadry kształcenia zawodowego” (2023-2027), które są współfinansowane z środków programu  Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS) (2021-2027) i budżetu państwa. Projekty są realizowane na zasadach obowiązujących w programie Erasmus+ (zob. wyżej). Granty otrzymują projekty, które zostały pozytywnie ocenione w akcji Mobilność edukacyjna programu Erasmus+, ale nie zostały zaakceptowane do finansowania ze względu na ograniczony budżet tej akcji. 

Projekty mają na celu podniesienie kompetencji kluczowych lub zawodowych uczniów. Są one adresowane do uczniów (oraz kadry edukacyjnej; zob. Mobilność nauczycieli niżej) znajdujących się w niekorzystnej sytuacji, np. ze względu na niepełnosprawność lub problemy zdrowotne, trudności edukacyjne, problemy finansowe, różnice kulturowe, przeszkody społeczne związane z dyskryminacją lub przeszkody geograficzne związane z zamieszkaniem na obszarach defaworyzowanych.

Uznawanie okresów nauki lub praktyk i kwalifikacji

Uznawanie okresu nauki lub praktyki

Zgodnie z przepisami krajowymi zagraniczne świadectwa potwierdzające ukończenie roku szkolnego, etapu kształcenia, szkoły lub uczęszczanie do szkoły nie wymagają w Polsce uznania, jeżeli (zagraniczni lub polscy) uczniowie, którzy kształcili się za granicą, zamierzają kontynuować w Polsce naukę w publicznej szkole podstawowej lub następujących rodzajach publicznych szkół ponadpodstawowych: liceum ogólnokształcące, szkoła branżowa I stopnia lub technikum. Dyrektor szkoły kwalifikuje ucznia na odpowiedni semestr lub do odpowiedniej klasy uwzględniając wiek ucznia i opinię rodziców lub pełnoletniego ucznia. W przypadku publicznych szkół branżowych II stopnia i szkół policealnych wymagane jest poświadczone świadectwo potwierdzające, odpowiednio, wykształcenie zasadnicze branżowe lub wykształcenie średnie albo średnie branżowe (zob. uznawanie kwalifikacji niżej). 

(Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie kształcenia osób niebędących obywatelami polskimi oraz osób będących obywatelami polskimi, które pobierały naukę w szkołach funkcjonujących w systemach oświaty innych państw, z późn.zm)

Okres nauki lub praktyki w ramach programu UE Erasmus+ i projektów współfinansowanych z innych środków UE i środków krajowych uznaje się na podstawie porozumienia o programie zajęć uzgadnianego dla każdego ucznia przez szkołę/organizację wysyłającą i przyjmującą w ramach danego projektu mobilności. 

W szkolnictwie zawodowym nie funkcjonuje punktowy system zaliczania osiągnięć, ale krajowy Zespół Ekspertów ds. Kształcenia i Szkolenia Zawodowego (EVET) prowadzi doradztwo i opracowuje wskazówki ułatwiające m.in. stosowania Europejskiego systemu transferu osiągnięć w kształceniu i szkoleniu zawodowym (European Credit System for Vocational Education and Training, ECVET) w projektach mobilności edukacyjnej.  Wskazówki są dostępne w publikacjach Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji: „Wykorzystanie założeń systemu ECVET w projektach mobilności edukacyjnej w sektorze Kształcenie i szkolenia zawodowe programu Erasmus+” i „Efekty uczenia się i ich weryfikacja w projektach mobilności edukacyjnej: ECVET – Katalog przykładów”.

Uczestnicy projektów mobilności mogą otrzymać od szkoły/organizacji wysyłającej i przyjmującej dokument Europass Mobilność, które przedstawia wiedzę i umiejętności zdobyte w okresie mobilności i ułatwia ich uznawanie. Może ono zawierać informacje o roli i zadaniach uczestnika, jego kwalifikacjach zawodowych, znajomości języków obcych, umiejętnościach cyfrowych, organizacyjnych oraz z zakresu zarządzania i komunikacji. Świadectwo może być przydatne przy ubieganiu się o przyjęcie na studia lub poszukiwaniu pracy. 

Uznawanie kwalifikacji

Uznawanie kwalifikacji ułatwia 8-poziomowa Polska Rama Kwalifikacji (PRK), która przedstawia przyznawane w kraju kwalifikacje w sposób powiązany z ośmioma poziomami Europejskiej Ramy Kwalifikacji (European Qualifications Framework). Kwalifikacje w PRK są zdefiniowane w kategoriach efektów kształcenia obejmujących wiedzę, umiejętności i kompetencje społeczne. Wraz ze Zintegrowanym Rejestrem Kwalifikacji, PRK tworzy Zintegrowany System Kwalifikacji, który został uruchomiony w lipcu 2016 r. na podstawie ustawy z dnia 22 grudnia 2015 r. o Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji (z późn. zm.). (Szczegółowe informacje).

Na wniosek osób posiadających dyplom zawodowy/potwierdzający kwalifikacje zawodowe Okręgowe Komisje Egzaminacyjne, które odpowiadają za przeprowadzanie egzaminów zewnętrznych na poziomie poniżej szkolnictwa wyższego, wydają suplementy do dyplomu zgodne ze wzorem Europass (rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 7 czerwca 2023 r. w sprawie świadectw, dyplomów państwowych i innych druków, z późn. zm.). Suplement przedstawia poziom, treści i status programu kształcenia, jaki ukończył jego posiadacz. 

Uznawanie kwalifikacji w celu kontynuowania nauki

Uznawanie kwalifikacji potwierdzających wykształcenie na poziomie edukacji szkolnej jest uregulowane zgodnie z przepisami Unii Europejskiej (UE) i Konwencją Lizbońską – Konwencją o uznawaniu kwalifikacji związanych z uzyskaniem wyższego wykształcenia w regionie Europy, która została ratyfikowana przez Polskę w grudniu 2003 r. i weszła w życie w 2004 r.

Świadectwa i inne dokumenty potwierdzające wykształcenie na poziomie edukacji szkolnej są uznawane na podstawie:

• ustawy o systemie oświaty z 7 września 1991 r. (z późn. zm.);

• rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 25 marca 2015 r. w sprawie postępowania w celu uznania świadectwa lub innego dokumentu albo potwierdzenia wykształcenia lub uprawnień do kontynuacji nauki uzyskanych w zagranicznym systemie oświaty (z późn. zm.).

Z mocy prawa, automatycznie, tj. bez konieczności poświadczania przez inne instytucje, uznaje się następujące dokumenty potwierdzające wykształcenie średnie:

• świadectwa i inne dokumenty wydane przez szkołę lub inną instytucję edukacyjną działającą w systemie edukacji państwa członkowskiego UE, Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) lub Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG);

• dyplomy International Baccalaureate (IB) wydane przez International Baccalaureate Organization w Genewie;

• dyplomy European Baccalaureate (EB) wydane przez Szkoły Europejskie zgodnie z luksemburską Konwencją o Statucie Szkół Europejskich z 1994 r.;

• świadectwa i inne dokumenty wydane za granicą przez szkoły lub inne instytucje edukacyjne uznawane przez państwo, na terytorium którego lub w którego systemie edukacji działają, objęte podpisanymi przez Polskę umowami międzynarodowymi (zob. umowy międzynarodowe na stronie Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz w bazie traktatów i umów Ministerstwa Spaw Zagranicznych).

W pozostałych przypadkach świadectwa i inne dokumenty potwierdzające wykształcenie średnie są uznawane w wyniku postepowania administracyjnego (nostryfikacji) prowadzonego przez kuratora oświaty w danym województwie. 

Szczegółowe informacje o uznawaniu wykształcenia, włącznie z procedurą nostryfikacji, są dostępne na stronie Ministerstwa Edukacji Narodowej. 

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (z późn. zm.) wymienione wyżej świadectwa i inne dokumenty, które są automatycznie uznawane za potwierdzające wykształcenie średnie, uprawniają do ubiegania się o przyjęcie na studia pierwszego stopnia lub jednolite studia magisterskie w Polsce. W przypadku świadectw i innych dokumentów wydanych w państwach UE, OECD lub EFTA-EOG dotyczy to tych, które nadają takie uprawnienie w państwach, w których zostały wydane. 

Jeżeli wymienione wyżej świadectwa i inne dokumenty wydane w państwach UE, OECD lub EFTA-EOG lub uznane na mocy umowy międzynarodowej uprawniają do ubiegania się o przyjęcie na studia pierwszego stopnia lub jednolite studia magisterskie na określonym kierunku w państwie jego wydania, potwierdzają one w Polsce uprawnienie do ubiegania się o przyjęcie na takie same lub podobne studia ze względu na program studiów albo mogą zostać uznane za potwierdzające takie uprawnienie. 

W przypadku innego świadectwa lub dokumentu przepisy ustawy wymagają od 1 lipca 2025 r. pisemnego potwierdzenia uprawnienia do podjęcia studiów pierwszego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich przez dyrektora Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (wcześniej podobne uprawnienia miał kurator oświaty w ramach procedury nostryfikacji dokumentu potwierdzającego wykształcenie średnie). Na wniosek osoby zainteresowanej dyrektor NAWA wydaje pisemną informację potwierdzającą takie uprawnienia, jeżeli dane świadectwo lub dokument uprawnia do ubiegania się o przyjęcie na studia w państwie, w którego systemie edukacji działa instytucja, która je wydała.

Uznawanie kwalifikacji zawodowych w celu wykonywania pracy

Procedura uznawania kwalifikacji zawodowych w celu wykonywania pracy zależy od tego, czy dany zawód jest w Polsce zawodem regulowanym i w jakim kraju dana kwalifikacja została uzyskana. 

W przypadku zawodów nieregulowanych decyzję o uznaniu kwalifikacji podejmuje pracodawca. 

Kwalifikacje zawodowe do wykonywania zawodów regulowanych uzyskane w państwach członkowskich UE i Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stronach umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) oraz Szwajcarii są uznawane na podstawie ustawy z dnia 22 grudnia 2015 r. o zasadach uznawania kwalifikacji zawodowych nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej (z późn. zm.), która wdraża dyrektywę 2005/36/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 września 2005 r. w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych (z późn. zm.). Kwalifikacje do wykonywania większości zawodów regulowanych są uznawane w ramach tzw. ogólnego systemu uznawania kwalifikacji w UE. W takim postępowaniu właściwy organ sprawdza poziom wykształcenia oraz kwalifikacje uprawniające do wykonywania danego zawodu w państwie, w którym zostały uzyskane, i wydaje decyzję. Jeżeli zakres materiału objętego kształceniem lub szkoleniem odbytym lub egzaminu zdanego przez wnioskodawcę lub zakres czynności zawodowych różni się w znacznym stopniu, właściwy organ może uzależnić decyzję o uznaniu kwalifikacji od odbycia przez wnioskodawcę stażu adaptacyjnego lub przystąpienia przez niego do testu umiejętności. W przypadku innych zawodów regulowanych procedurę uznawania kwalifikacji określają szczegółowe przepisy. 

Kwalifikacje zawodowe uzyskane w innych krajach są uznawane zgodnie z przepisami dotyczącymi danego zawodu. 

Szczegółowe informacje o zawodach regulowanych i uznawaniu kwalifikacji w tych zawodach można znaleźć w rządowym serwisie informacyjno-usługowym dla przedsiębiorcy oraz bazie zawodów regulowanych UE. 

 Mobilność nauczycieli szkolnych

Mobilność szkolnej kadry edukacyjnej odbywa się przede wszystkim w ramach programu UE Erasmus+, a w znacznie mniejszym zakresie w projektach współfinansowanych z innych środków UE i środków krajowych. Nie istnieją programy czy projekty mobilności finansowane wyłącznie z środków krajowych.

Jeżeli wyjazd w ramach istniejących programów lub projektów jest delegacją, tj. odbywa się z polecenia dyrektora przedszkola lub szkoły i w ramach wykonywania obowiązków służbowych, nauczycielowi przysługuje w tym czasie wynagrodzenie za pracę, a od tego wynagrodzenia jest odprowadzana składka na ubezpieczenie społeczne (ustawa Kodeks pracy z dnia 26 czerwca 1974 r., z późn. zm.).

W innych przypadkach nauczyciel może wystąpić o: 

• urlop płatny w wymiarze do 1 miesiąca dla celów naukowych, artystycznych lub oświatowych na opracowanie środków dydaktycznych, problemów z zakresu teorii lub praktyki pedagogicznej lub oświaty i wychowania, które mogą służyć unowocześnieniu lub doskonaleniu procesu dydaktyczno-wychowawczego, jeżeli z tego tytułu nie otrzymuje dodatkowego wynagrodzenia; w czasie urlopu nauczycielowi przysługuje wynagrodzenie za pracę i od wynagrodzenia jest odprowadzana składka na ubezpieczenie społeczne; 

• urlop bezpłatny na czas określony, uzgodniony z dyrektorem przedszkola lub szkoły, dla celów naukowych, artystycznych lub oświatowych.

(ustawa Karta Nauczyciela z dnia 26 stycznia 1982 r., z późn. zm.; rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 19 grudnia 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania nauczycielom urlopów dla dalszego kształcenia się, dla celów naukowych, artystycznych, oświatowych i z innych ważnych przyczyn oraz ulg i świadczeń związanych z tym kształceniem, a także organów uprawnionych do ich udzielania)

W programach i projektach mobilności nauczycieli nie określono zasad uznawania przez szkołę/instytucję wysyłającą efektów pracy czy szkolenia lub osiągnięć nauczycieli w trakcie okresu mobilności. Uczestnicy projektów mogą natomiast otrzymać od szkoły/organizacji wysyłającej i przyjmującej dokument Europass Mobilność, który przedstawia wiedzę i umiejętności zdobyte w okresie mobilności.

Uznawania efektów mobilności nie regulują też ogólnokrajowe przepisy czy zalecenia. Okres doskonalenia zawodowego odbyty za granicą uwzględnia się natomiast w ocenie pracy nauczycieli w tym sensie, że ocena obejmuje m.in. aktywność w doskonaleniu zawodowym (Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 25 sierpnia 2022 r. w sprawie oceny pracy nauczycieli). Zob. Podejścia i metody zapewniania jakości – Wewnętrzne zapewnianie jakości – Ocena pracy nauczycieli w rozdziale 10.1 ‘Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej opiece i edukacji oraz edukacji szkolnej’. 

Program UE Erasmus+

W ramach programu Erasmus+ (2021-2027), którego operatorem jest Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, nauczyciele, dyrektorzy i inni pracownicy wszystkich typów szkół oraz instytucji zajmujących się edukacją szkolną (np. wizytatorzy, doradcy) wyjeżdżają za granicę w ramach projektów Mobilność edukacyjna, które oferują trzy formy mobilności: obserwacja pracy na danym stanowisku (ang. job shadowing) (2-60 dni), prowadzenie zajęć dydaktycznych (2-265 dni) oraz kursy i szkolenia (2-10 dni) w szkole lub innej instytucji czy organizacji za granicą. W każdym projekcie taki okres mobilności fizycznej można połączyć z mobilnością wirtualną. Grant jest przeznaczony na dofinansowanie kosztów podróży i utrzymania podczas pobytu za granicą oraz pokrycie opłaty za kurs czy szkolenie. 

Programy / inicjatywy współfinansowane z funduszy UE i środków krajowych

Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji realizuje projekty „Zagraniczna mobilność edukacyjna uczniów i kadry edukacji szkolnej” i „Zagraniczna mobilność uczniów i absolwentów oraz kadry kształcenia zawodowego” (2023-2027), które są współfinansowane z środków programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS) (2021-2027) i budżetu państwa. Projekty są realizowane na zasadach obowiązujących w programie Erasmus+ (zob. wyżej). Granty otrzymują projekty, które zostały pozytywnie ocenione w akcji Mobilność edukacyjna programu Erasmus+, ale nie zostały zaakceptowane do finansowania ze względu na ograniczony budżet tej akcji. 

Projekty mają celu podniesienie kompetencji kluczowych lub zawodowych kadry. Są one adresowane do kadry edukacyjnej (oraz uczniów – zob. Mobilność uczniów wyżej) znajdujących się w niekorzystnej sytuacji, np. ze względu na niepełnosprawność lub problemy zdrowotne, trudności edukacyjne, problemy finansowe, różnice kulturowe, przeszkody społeczne związane z dyskryminacją lub przeszkody geograficzne związane z zamieszkaniem na obszarach defaworyzowanych.