Opieka na dziećmi w wieku do 3 lat

Zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn zm.) w żłobku, do którego uczęszcza więcej niż 20 dzieci, obowiązkowo zatrudnia się przynajmniej jedną pielęgniarkę lub położną. Osoba ta musi posiadać wykształcenie uprawniające do wykonywania zawodu pielęgniarki lub położnej oraz – podobnie jak inni pracownicy żłobka lub klubu dziecięcego – spełniać dodatkowe wymagania formalno-prawne (np. rękojmia należytej opieki, pełnia władz rodzicielskich, niekaralność). 

Ustawa umożliwia żłobkom i klubom dziecięcym korzystanie z pomocy wolontariuszy, którzy posiadają kwalifikacje opiekuna (zob. Kwalifikacje, ocena, świadectwa w rozdziale 8.1 „Kształcenie nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”) lub ukończyli szkolenie w zakresie udzielania dziecku pierwszej pomocy. 

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna

W przedszkolach i/lub szkołach oraz placówkach sytemu oświaty pracują m.in. nauczyciele wspomagający, pomoce nauczyciela, asystenci międzykulturowi, asystenci edukacji romskiej, nauczyciele bibliotekarze oraz pielęgniarki środowiska nauczania i wychowania, higienistki szkolne, lekarze dentyści i higienistki stomatologiczne.

Nauczyciel wspomagający (współorganizujący kształcenie)

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (z późn. zm.) nauczycieli wspomagających zatrudnia się dodatkowo w celu współorganizowania: 

• kształcenia integracyjnego w przedszkolach, szkołach i oddziałach integracyjnych lub

• kształcenia uczniów niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie lub zagrożonych niedostosowaniem społecznym w innych formach wychowania przedszkolnego, przedszkolach i szkołach ogólnodostępnych oraz przedszkolach i szkołach lub oddziałach integracyjnych lub specjalnych. 

Nauczycieli wspomagających obowiązkowo zatrudnia się w:

• przedszkolach i szkołach integracyjnych oraz przedszkolach i szkołach ogólnodostępnych z oddziałami integracyjnymi; oraz

• przedszkolach i innych formach wychowania przedszkolnego oraz szkołach ogólnodostępnych, w których kształceniem specjalnym są objęci uczniowie z autyzmem, w tym zespołem Aspergera, lub niepełnosprawnościami sprzężonymi.

Za zgodą organu prowadzącego nauczyciela wspomagającego można także zatrudnić w przedszkolach i szkołach ogólnodostępnych, w których kształceniem specjalnym są objęci uczniowie z innymi rodzajami niepełnosprawności, niedostosowani społecznie lub zagrożeni niedostosowaniem społecznym.

Zgodnie z nowymi standardami kształcenia nauczycieli i wymaganiami kwalifikacyjnymi nauczyciel wspomagający musi obecnie zdobyć tytuł zawodowy magistra (poziom ISCED 7), wykształcenie kierunkowe w zakresie pedagogiki specjalnej oraz przygotowanie pedagogiczne. Różne warianty wymagań kwalifikacyjnych i związanych z nimi ścieżek kształcenia określa Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (z późn. zm.). 

Kwalifikacje kierunkowe można obecnie zdobyć po ukończeniu jednolitych studiów magisterskich, studiów pierwszego i drugiego stopnia lub wyłącznie studiów drugiego stopnia na kierunku lub w zakresie pedagogiki specjalnej, prowadzonych zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli. Osoby, które wybrały inny kierunek lub zakres studiów prowadzonych zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli, mogą ukończyć studia podyplomowe lub kurs kwalifikacyjny w zakresie pedagogiki specjalnej. 

Przygotowanie pedagogiczne można zdobyć w ramach studiów na danym kierunku lub studiów podyplomowych. 

Pomoc nauczyciela

Osoby zatrudnione na stanowisku pomocy nauczyciela są pracownikami niepedagogicznymi.

W ramach swych obowiązków pomoc nauczyciela wspiera nauczyciela w realizacji zadań związanych z kształceniem, wychowaniem i opieką nad dziećmi i młodzieżą niepełnosprawnymi, niedostosowanymi społecznie lub zagrożonymi niedostosowaniem społecznym. Ponadto przez okres 12 miesięcy ze wsparcia pomocy nauczyciela mogą korzystać uczniowie niebędący obywatelami polskimi, którzy podlegają obowiązkowi szkolnemu lub obowiązkowi nauki, a nie znają języka polskiego albo znają go na poziomie niewystarczającym do korzystania z nauki (ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, z późn. zm.). Szczegółowy zakres obowiązków pomocy nauczyciela określa dyrektor przedszkola lub szkoły zależnie od potrzeb uczniów.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (z późn. zm.) zatrudnienie pomocy nauczyciela jest obowiązkowe w:

• przedszkolach ogólnodostępnych i innych formach wychowania przedszkolnego oraz szkołach ogólnodostępnych, w których kształceniem specjalnym są objęci uczniowie autyzmem, w tym zespołem Aspergera, lub niepełnosprawnościami sprzężonymi;

• przedszkolach specjalnych, przedszkolach ogólnodostępnych z oddziałami specjalnymi oraz w klasach I–IV szkół podstawowych specjalnych i szkół podstawowych ogólnodostępnych z oddziałami specjalnymi, dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, niepełnosprawnością ruchową, w tym z afazją, autyzmem, w tym z zespołem Aspergera, lub niepełnosprawnościami sprzężonymi.

Za zgodą organu prowadzącego pomoc nauczyciela można zatrudnić w innych przedszkolach i szkołach, do których uczęszczają uczniowie z niepełnosprawnością, niedostosowani społecznie lub zagrożeni niedostosowaniem społecznym.

Przepisy oświatowe nie określają wymagań kwalifikacyjnych dla pomocy nauczyciela, ale – podobnie jak inni pracownicy systemu oświaty – kandydat musi przedstawić zaświadczenie o niekaralności z Krajowego Rejestru Karnego i nie może toczyć się przeciwko niemu postępowanie karne. Zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa pracy (ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r., Kodeks pracy, z późn. zm.) osoba na tym stanowisku musi posiadać co najmniej wykształcenia podstawowe (poziom ISCED 2) i umiejętności niezbędne do wykonywania powierzonych obowiązków.

Asystent międzykulturowy i asystent edukacji romskiej

Zgodnie z ustawą z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.) szkoły mogą zatrudniać asystentów międzykulturowych, którzy są pracownikami niepedagogicznymi. Asystent wspiera uczniów niebędących obywatelami polskimi, którzy podlegają obowiązkowi szkolnemu lub obowiązkowi nauki, a nie znają języka polskiego albo znają go na poziomie niewystarczającym do korzystania z nauki. Jego zadania polegają przede wszystkim na pomocy językowej na rzecz uczniów oraz pomocy w kontaktach ze środowiskiem szkolnym i współpracy z rodzicami ucznia i szkołą. Przepisy nie określają szczegółowych wymagań kwalifikacyjnych dla asystentów międzykulturowych, ale ze względu na specyfikę swej pracy muszą oni znać język polski oraz język i kulturę kraju pochodzenia ucznia. 

Asystenci edukacji romskiej są zatrudniani w przedszkolach i szkołach w charakterze pomocy nauczyciela (zob. wyżej). Udzielają oni pomocy wychowankom i uczniom pochodzenia romskiego w kontaktach ze środowiskiem przedszkolnym lub szkolnym oraz współpracują z rodzicami i przedszkolem lub szkołą. Przepisy nie określają specyficznych kwalifikacji dla asystentów edukacji romskiej. 

Zarówno asystenci międzykulturowi, jak i asystenci edukacji romskiej – podobnie jak inni pracownicy systemu oświaty – muszą przedstawić zaświadczenie o niekaralności z Krajowego Rejestru Karnego i nie może toczyć się przeciwko nim postępowanie karne. 

Nauczyciel bibliotekarz

Obowiązki nauczyciela bibliotekarza określa statut szkoły. Poza pracą w bibliotece, do jego obowiązków należy na ogół prowadzenie zajęć dla uczniów w zakresie korzystania z biblioteki w ramach przysposobienia czytelniczo-informacyjnego.

Nauczyciel bibliotekarz musi posiadać kwalifikacje z zakresu bibliotekoznawstwa oraz przygotowanie pedagogiczne. Różne warianty wymagań kwalifikacyjnych i związanych z nimi ścieżek kształcenia określa Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (z późn. zm.).

Zgodnie z nowymi standardami kształcenia nauczycieli kwalifikacje kierunkowe można uzyskać po ukończeniu studiów prowadzących do tytułu zawodowego magistra (ISCED 7) (jednolitych studiów magisterskich lub studiów pierwszego i drugiego stopnia) w zakresie bibliotekoznawstwa, prowadzonych zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli. Osoby, które wybrały inny zakres studiów prowadzonych zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli, mogą ukończyć studia podyplomowe lub kurs kwalifikacyjny w zakresie bibliotekoznawstwa. 

Przygotowanie pedagogiczne można zdobyć w ramach studiów na danym kierunku lub studiów podyplomowych. 

Personel zapewniający opiekę zdrowotną 

Zgodnie z ustawą z dnia 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami w szkołach dla dzieci i młodzieży (z wyjątkiem szkół branżowych II stopnia i szkół policealnych, tj. przyjmujących osoby dorosłe) opiekę zdrowotną sprawuje pielęgniarka środowiska nauczania i wychowania lub higienistka szkolna, a opiekę stomatologiczną lekarz dentysta i higienistka stomatologiczna.  

W ramach swych obowiązków pielęgniarka środowiska nauczania i wychowania lub higienistka szkolna m.in. wykonuje profilaktyczne świadczenia zdrowotne dla uczniów, zbiera informacje o ich stanie zdrowia i rozwoju, przekazuje informacje rodzicom i uczniom oraz wspiera ich w korzystaniu ze świadczeń profilaktycznej opieki zdrowotnej i realizowaniu zaleceń lekarskich. 

Lekarz dentysta wykonuje profilaktyczne i ogólnostomatologiczne świadczenia dla uczniów, a w sprawowaniu tej opieki może uczestniczyć higienistka stomatologiczna. 

Personel zapewniający opiekę zdrowotną współpracuje także z dyrektorem i kadrą pedagogiczną szkoły w zakresie edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia. 

Pielęgniarką środowiska nauczania i wychowania może być osoba posiadająca kwalifikacje pielęgniarki lub położnej. Osoby, które nie posiadają tytułu zawodowego magistra (poziom ISCED 7) pielęgniarstwa, muszą ukończyć szkolenie specjalizacyjne lub kurs kwalifikacyjny w dziedzinie pielęgniarstwa środowiska nauczania i wychowania, pielęgniarstwa rodzinnego lub pediatrycznego. W takim przypadku od położnej wymaga się także posiadania co najmniej 5-letniego stażu pracy w środowisku nauczania i wychowania. 

Higienistką szkolną może być osoba, która posiada wykształcenie średnie medyczne (ISCED 3) w zawodzie higienistki szkolnej oraz co najmniej 5-letni staż pracy w środowisku nauczania i wychowania.

Lekarz dentysta posiada tytuł lekarza dentysty (ISCED 7), który uzyskuje się po ukończeniu jednolitych studiów magisterskich na kierunku lekarsko-dentystycznym. 

Wymagania kwalifikacyjne dla higienistki stomatologicznej obejmują ukończenie szkoły policealnej (ISCED 4) i uzyskanie tytułu lub dyplomu zawodowego w zawodzie higienistki stomatologicznej, lub ukończenie studiów co najmniej na poziomie licencjata (ISCED 6) na kierunku lub w specjalności higiena dentystyczna lub kierunku obejmującym kształcenie w tym zakresie.