W legislacji wyodrębnia się:

• personel sprawujący opiekę nad dziećmi w wieku do 3 lat;

• nauczycieli systemu oświaty, który obejmuje zarówno edukację przedszkolną i edukację szkolną dla dzieci i młodzieży, jak i kształcenie dorosłych w szkołach dla dorosłych, szkołach branżowych II stopnia i szkołach policealnych oraz określonych placówkach oświatowych,

• nauczycieli akademickich - nauczycieli pracujących w systemie szkolnictwa wyższego.

Na każdym z tych trzech poziomów istnieją odmienne rozwiązania dotyczące kształcenia, warunków pracy i doskonalenia zawodowego kadry. 

Kształcenie dorosłych prowadzą także różne podmioty w ramach działalności gospodarczej lub edukacyjno-szkoleniowej związanej z rynkiem pracy. Podmioty te działają poza systemem edukacji, a kadra, którą zatrudniają, nie ma statusu nauczycieli. Do tej kadry mają zastosowanie jedynie powszechnie obowiązujące przepisy prawa pracy i przepisy emerytalne. Wymagania dotyczące wykształcenia czy kwalifikacji, szczegółowe warunki pracy i rozwiązania w zakresie doskonalenia zawodowego określają samodzielnie poszczególne podmioty. Wyjątek dotyczy tzw. kwalifikacyjnych kurs zawodowych, do prowadzenia których podmioty działające poza systemem edukacji muszą zatrudniać nauczycieli oświaty i instruktorów praktycznej nauki zawodu spełniających wymagania określone w przepisach. 

Personel sprawujący opiekę nad dziećmi w wieku do lat 3

Personel sprawujący opiekę nad dziećmi w wieku do 3 lat nie jest uznawany w przepisach za nauczycieli. Opiekę nad dziećmi w tej grupie wiekowej sprawują opiekunowie w żłobku lub klubie dziecięcym, dzienni opiekunowie oraz nianie. 

Nie istnieje jednolity system kształcenia opiekunów ani dziennych opiekunów. Określone w przepisach wymagania kwalifikacyjne wskazują różne możliwe ścieżki kształcenia, ale personel ten musi posiadać co najmniej wykształcenie średnie/średnie branżowe albo wykształcenie wyższe. Osoby niespełniające szczegółowych wymagań dotyczących profilu czy kierunku wykształcenia i/lub doświadczenia zawodowego są zobowiązane ukończyć szkolenie w zakresie opieki nad dzieckiem, którego czas trwania i zakres programowy określają przepisy. 

Żłobki i kluby dziecięce zatrudniają opiekunów na podstawie umowy o pracę. Opiekunowie w publicznych żłobkach i klubach dziecięcych, prowadzonych przez władze lokalne, mają status pracowników samorządowych, a w niepublicznych żłobkach i klubach dziecięcych podlegają powszechnie obowiązującym przepisom Kodeksu pracy. Dzienni opiekunowie mogą wykonywać pracę na własny rachunek (na zasadzie samozatrudnienia) lub być zatrudnieni w żłobku lub klubie dziecięcym na podstawie umowy o pracę zgodnie z Kodeksem pracy lub umowy o świadczenie usług zgodnie z Kodeksem cywilnym. 

Opiekunów i dziennych opiekunów zatrudnionych w żłobkach i przedszkolach na podstawie umowy o pracę obowiązuje 8-godzinna dobowa norma czasu pracy i przeciętnie 40-godzinna norma tygodniowa.

Przepisy określają minimalną wysokość wynagrodzenia zasadniczego dla opiekunów i dziennych opiekunów zatrudnionych na podstawie umowy o pracę w żłobkach i klubach dziecięcych prowadzonych przez władze lokalne. 

Przepisy zobowiązują zarówno opiekunów, jak i dziennych opiekunów do systematycznego doskonalenia zawodowego, a obowiązkowe standardy opieki nad dziećmi określają minimalny roczny wymiar szkoleń, które mają odbywać się w czasie pracy. Szkolenia dla opiekunów oraz zatrudnionych dziennych opiekunów zapewnia bezpłatnie podmiot prowadzących daną instytucję opieki. Instytucje opieki otrzymują fundusze na doskonalenie zawodowe pracowników z środków własnych władz lokalnych, budżetu państwa i/lub programów Unii Europejskiej. 

Opiekunowie i dzienni opiekunowie przechodzą na emeryturę zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami. 

W odniesieniu do niań przepisy określają jedynie ogólne wymagania niezbędne do podjęcia tej pracy oraz rodzaj umowy, którą podpisuje z nianią rodzic lub opiekun dziecka. Wymagania nie dotyczą wykształcenia ani doświadczenia, a jedynie minimalnego wieku i orzeczenia o braku przeciwskazań do wykonywania tej pracy. Umowa zawierana z nianią określa szczegółowe warunki pracy.

Nauczyciele systemu oświaty

Kształcenie nauczycieli wychowania przedszkolnego, edukacji szkolnej dla dzieci i młodzieży oraz edukacji dorosłych w ramach systemu oświaty jest prowadzone w systemie szkolnictwa wyższego w ramach studiów pierwszego i drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich (tj. 5-letniego cyklu kształcenia) oraz studiów podyplomowych, na podstawie szczegółowych standardów określonych w przepisach. 

Pod względem organizacji kształcenia występuje zarówno model równoległy (ang. concurrent), jak i model etapowy (ang. consecutive). Dominuje model równoległy, który obejmuje obowiązkowe przygotowanie w zakresie merytorycznym do nauczania przedmiotu oraz przygotowanie pedagogiczne w ramach studiów pierwszego i drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich. W modelu etapowym osoby, które nie wybrały studiów zgodnych ze standardem kształcenia nauczycieli, a wybierają zawód nauczyciela po ukończeniu innych studiów, mogą zdobyć przygotowanie pedagogiczne na studiach podyplomowych. 

Zgodnie z ogólną zasadą stanowisko nauczyciela może zajmować osoba, która posiada następujące kwalifikacje: 

• ukończyła jednolite studia magisterskie lub studia pierwszego i drugiego stopnia w zakresie odpowiadającym nauczanemu przedmiotowi lub prowadzonym zajęciom oraz 

• posiada przygotowanie pedagogiczne. 

Przepisy przewidują jednak szereg wyjątków od ogólnej zasady, które dotyczą m.in. nauczycieli teoretycznych przedmiotów zawodowych, praktycznej nauki zawodu, zajęć sportowych w szkołach sportowych, języka obcego, języka regionalnego i religii. 

Nauczyciele początkujący (tj. nieposiadający stopnia awansu zawodowego), których zatrudnia się w wymiarze co najmniej połowy obowiązkowego wymiaru zajęć, odbywają obowiązkowe przygotowanie do zawodu. Odbycie przygotowania zawodowego jest jednym z warunków uzyskania pierwszego stopnia awansu zawodowego. Przepisy przewidują dwa stopnie awansu – nauczyciela mianowanego i nauczyciela dyplomowanego – i określają szczegółowe warunki uzyskania tych stopni. 

Dyrektorzy publicznych przedszkoli, szkół i placówek systemu oświaty, które są prowadzone przez jednostki samorządu terytorialnego lub organy administracji rządowej, zatrudniają nauczycieli zgodnie z ustawą Karta Nauczyciela na podstawie umowy o pracę lub mianowania. Mianowanie zapewnia większą stabilność zatrudnienia i jest uwarunkowane spełnianiem wymagań określonych w przepisach. Pozostałe przedszkola, szkoły i placówki zatrudniają nauczycieli na podstawie umowy o pracę zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami Kodeksu pracy. Niezależnie od podstawy zatrudnienia wszyscy nauczyciele są objęci ochroną przewidzianą dla funkcjonariuszy publicznych. 

Czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze wynosi maksymalnie 40 godzin (w 5-dniowym tygodniu pracy) i obejmuje pensum (zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze), inne zajęcia wynikające ze statutu przedszkola, szkoły lub placówki oraz czynności związane z przygotowaniem do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym. Pensum wynosi od 18 do 25 godzin lekcyjnych (1 godzina trwa 45 minut), zależnie od typu przedszkola lub szkoły. 

Wysokość wynagrodzenia zasadniczego zależy od stopnia awansu zawodowego nauczyciela, posiadanych kwalifikacji i wymiaru zajęć obowiązkowych. Minimalne stawki wynagrodzenia zasadniczego są określone w przepisach. 

Nauczyciel jest zobowiązany uczestniczyć w doskonaleniu zawodowym zgodnie z potrzebami przedszkola lub szkoły. Nauczyciele mogą otrzymać płatny lub bezpłatny urlop w celu dalszego kształcenia lub doskonalenia zawodowego, na warunkach określonych w przepisach. Różne formy doskonalenia, finansowane z budżetu państwa, prowadzą placówki doskonalenia zawodowego nauczycieli, inne placówki systemu oświaty oraz uczelnie. 

Nauczyciele mogą przejść na emeryturę w powszechnie obowiązującym wieku emerytalnym lub wcześniejszą emeryturę nauczycielską albo otrzymywać świadczenie kompensacyjne do czasu przejścia na emeryturę.  

Nauczyciele akademiccy

Przepisy nie określają ścieżek kształcenia dla nauczycieli akademickich i nie wymagają od nich przygotowania pedagogicznego. 

Określone w przepisach wymagania kwalifikacyjne dotyczą poszczególnych stanowisk (od asystenta do profesora) i obejmują tytuł zawodowy lub stopień albo tytuł naukowy oraz wymogi formalno-prawne. 

Uczelnie przeprowadzają rekrutację nauczycieli na wszystkie stanowiska w ramach swej autonomii. Jednak poza pewnymi wyjątkami przepisy zobowiązują uczelnie publiczne do przeprowadzenia otwartego konkursu, jeśli zatrudniają nowego nauczyciela na czas nieokreślony lub czas określony dłuższy niż 3 miesiące, w wymiarze przekraczającym połowę pełnego wymiaru pracy. 

Rektor uczelni zatrudnia nauczycieli na podstawie umowy o pracę. Przepisy dotyczące szkolnictwa wyższego określają warunki zawarcia umowy na czas określony i nieokreślony. 

Nauczycieli obowiązuje zadaniowy system pracy, w którym czas pracy wyznaczają zadania określone przez przełożonego, ale przepisy określają maksymalne roczne pensum dydaktyczne. Pensum to wynosi od 240 do 540 godzin (1 godzina trwa 45 minut), zależnie od grupy stanowisk (badawczo-dydaktyczne lub dydaktyczne) i danego stanowiska.  

Wysokość minimalnego wynagrodzenia zasadniczego dla poszczególnych stanowisk w uczelni publicznej jest określona w przepisach. 

Po spełnieniu wymagań kwalifikacyjnych nauczyciele mogą awansować na wyższe stanowiska lub obejmować stanowiska kierownicze.  

Nauczyciele akademiccy są zobowiązani do stałego podnoszenia kwalifikacji. Organizację i finansowanie różnych form doskonalenia zawodowego określają wewnętrzne przepisy uczelni. Uczelnie publiczne otrzymują subwencję z budżetu państwa, która jest przeznaczona m.in. na rozwój zawodowy pracowników. Nauczyciele mogą otrzymać płatny urlop w celu podniesienia kompetencji zawodowych lub uzyskania stopnia naukowego.

Przepisy dotyczące szkolnictwa wyższego nie przewidują specjalnych uprawnień emerytalnych dla nauczycieli akademickich. Mogą oni przejść na emeryturę zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami, ale przeważnie pracują dłużej.

Akty prawne

Przepisy ogólne 

(Dostęp: 16.08.2025)

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (z późn. zm.)

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (z późn. zm.)

• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (z późn. zm.)

• Ustawa z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (z późn. zm.)

• Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn. zm.) 

• Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (z późn. zm.)

Przepisy dotyczące personelu sprawującego opiekę nad dziećmi do lat 3

(Dostęp: 16.08.2025)

• Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 26 lipca 2019 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego (z późn. zm.) (w zakresie dotyczącym kształcenia pielęgniarek i położnych pracujących w żłobkach i klubach dziecięcych)

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 maja 2019 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz dodatkowych umiejętności zawodowych w zakresie wybranych zawodów szkolnictwa branżowego (z późn. zm.) (w zakresie dotyczącym kształcenia opiekunek dziecięcych w szkołach policealnych i na kwalifikacyjnych kursach zawodowych)

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu (z późn. zm.) (w zakresie dotyczącym kadry prowadzącej kwalifikacyjne kursy zawodowe m.in. dla opiekunek dziecięcych)

• Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych (w zakresie dotyczącym kwalifikacyjnych kursów zawodowych m.in. dla opiekunek dziecięcych)

• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 marca 2011 r. w sprawie zakresu programów szkoleń dla opiekuna w żłobku lub klubie dziecięcym oraz dziennego opiekuna (z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 19 września 2023 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3 (obowiązujące do 31 grudnia 2025 r.) / Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2024 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3 (obowiązujące od 1 stycznia 2026 r.)

• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 października 2021 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych (z późn. zm.)

• Uchwała nr 64 Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia rządowego programu „Dofinansowanie wynagrodzeń w postaci dodatku motywacyjnego oraz kosztów składek od tych wynagrodzeń pracowników zatrudnionych w samorządowych instytucjach opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 na lata 2024–2027”

Przepisy dotyczące nauczycieli systemu oświaty (włącznie z kształceniem dorosłych)

(Dostęp: 26.08.2025)

• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela) (z późn. zm.)

• Ustawa z dnia 22 maja 2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych (z późn. zm.) 

• Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym (z późn. zm.)

• Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o systemie informacji oświatowej (z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela (z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu z dnia 3 września 2021 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli szkół artystycznych i placówek artystycznych (z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu (z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 września 2022 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 sierpnia 2019 r. w sprawie dofinansowania doskonalenia zawodowego nauczycieli, szczegółowych celów szkolenia branżowego oraz trybu i warunków kierowania nauczycieli na szkolenia branżowe (z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 19 grudnia 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania nauczycielom urlopów dla dalszego kształcenia się, dla celów naukowych, artystycznych, oświatowych i z innych ważnych przyczyn oraz ulg i świadczeń związanych z tym kształceniem, a także organów uprawnionych do ich udzielania

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 maja 2019 r. w sprawie placówek doskonalenia nauczycieli (z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 maja 2016 r. w sprawie szczegółowego trybu prowadzenia postępowania wyjaśniającego i dyscyplinarnego wobec nauczycieli oraz wznawiania postępowania dyscyplinarnego

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy (z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 kwietnia 2009 r. w sprawie dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw dla nauczycieli zatrudnionych w szkołach prowadzonych przez organy administracji rządowej (z późn. zm.) 

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 sierpnia 2009 r. w sprawie kryteriów i trybu przyznawania nagród dla nauczycieli (z późn. zm.)

Przepisy dotyczące nauczycieli akademickich

(Dostęp: 20.08.2025)

• Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (z późn. zm.) 

• Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 września 2018 r. w sprawie wysokości minimalnego miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego dla profesora w uczelni publicznej (z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 8 czerwca 2022 r. w sprawie szczegółowego trybu prowadzenia mediacji, postępowania wyjaśniającego i postępowania dyscyplinarnego w sprawach odpowiedzialności dyscyplinarnej nauczycieli akademickich, a także sposobu wykonywania kar dyscyplinarnych i ich zatarcia

• Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 23 stycznia 2019 r. w sprawie nagród ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki (z późn. zm.) (Analogiczne rozporządzenia zostały wydane przez Ministrów Zdrowia, Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Sprawiedliwości, Spraw Wewnętrznych i Administracji, Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej oraz Prezesa Rady Ministrów).