Krótki rys historyczny

Edukacja dorosłych (kształcenie i szkolenia dorosłych, uczenie się dorosłych) ma w Polsce bogate tradycje, ważne szczególnie w trudnym okresie rozbiorów od końca XVIII w. aż do odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. Było ono m.in. ostoją języka polskiego, kultury, historii i tradycji polskiej.

Ostatnie sto lat funkcjonowania tego segmentu edukacji charakteryzuje się zarówno okresami intensywnego rozwoju, wzrostu jego znaczenia i osiągnięć, jak i okresem stagnacji, szczególnie widocznym w latach 80. ubiegłego stulecia.

W pierwszych latach po II wojnie światowej, edukacja dorosłych pełniła funkcje kompensacyjne, a jej działania były w znacznym zakresie skierowane na likwidację analfabetyzmu. W okresie PRL, który charakteryzował się upolitycznieniem i daleko posuniętą centralizacją wszystkich obszarów funkcjonowania państwa, edukacja dorosłych utożsamiana była z „kształceniem robotników” czy „edukacją pracujących”, osoby niepracujące nie mogły w zasadzie (przynajmniej w pewnym okresie) podjąć nauki w szkołach dla pracujących. Powstawanie pozaszkolnych placówek oświatowych oferujących kształcenie kursowe i szkolenia było „reglamentowane” i ściśle kontrolowane przez państwo. 

Po przemianach politycznych w 1989 r. kształcenie i szkolenia dorosłych przez długie lata pozostawały na marginesie zasadniczych przemian w edukacji szkolnej i szkolnictwa wyższego. W 1995 r. do ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty wprowadzono pojęcie kształcenia ustawicznego (które nadal funkcjonuje w obowiązujących przepisach i zostało przytoczone w tym rozdziale), określono jego funkcje i możliwości realizacji oraz sprecyzowano zadania Ministra Edukacji oraz Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w zakresie edukacji ustawicznej osób dorosłych.

Jednym z najważniejszych osiągnięć po 1989 r.  było stworzenie możliwości organizowania niepublicznych form kształcenia i szkolenia dorosłych. Sektor ten rozwinął się bardzo dynamicznie w kolejnych dekadach, co było to dużym osiągnięciem demokratyzacji oświaty. Jednak mimo podejmowanych wysiłków nie wprowadzono zakładanych przemian tak, aby – zgodnie z ideą uczenia się przez całe życie – kształcenie i szkolenia dorosłych (prowadzone w różnych formach, miejscach, zakresach i skierowane do szerokiego kręgu odbiorców) stały się nieodłącznym elementem aktywności w sferze osobistej, zawodowej i społecznej w różnych okresach życia człowieka.

Kształcenie i szkolenia dorosłych, które obejmują kształcenie formalne i pozaformalne jest bardzo szeroką kategorią (zob. informacje ogólne w części wstępnej rozdziału 7), obejmującą zorganizowane formy uczenia się, które występują także w tle innych działań (np. świadczenia usług, zaangażowania społecznego). Problematyka ta dotyczy wielu resortów, co jednej strony sprzyja zrozumieniu specyficznych problemów danej branży i pozwala zaproponować adekwatne działania, z drugiej jednak nie zawsze sprzyja budowaniu jednolitej polityki w tym zakresie. Obecnie podejmuje się wiele działań w ramach zaproponowanych strategii (zob. niżej), które będą sprzyjały integracji tego obszaru kształcenia.

Bieżące działania i priorytety polityczne

Problematyka uczenia się przez całe życie znajduje odzwierciedlenie w dokumentach krajowych, a także w dokumentach europejskich. Działania podejmowane na rzecz kształcenia i szkolenia dorosłych zmierzają do realizacji założeń Deklaracji Kopenhaskiej (Polska nadal osiąga niskie wyniki uczenia się dorosłych) a także Zalecenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ustanowienia europejskiego systemu transferu osiągnięć w kształceniu i szkoleniu zawodowym, współpracy w zakresie szkolnictwa wyższego (Proces Boloński) oraz w sektorze uczenia się dorosłych wydzielonego z kształcenia i szkoleń zawodowych (vocational education and training, VET) i kształcenia i szkoleń technicznych (technical education, TE), tj. Europejskiej agendy na rzecz uczenia się dorosłych. 

Z Europejskiego Funduszu Społecznego finansowany był Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój, PO WER (2014-2020); dostęp: sierpień 2024 r.). Obecnie w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS) (2021–2027) Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji realizuje projekt „Rozwój współpracy i koordynacji w zakresie uczenia się przez całe życie” (dostęp: wrzesień 2024 r.) 

Ugruntowana, silna pozycja kształcenia w systemie szkolnym (potwierdzona dyplomami i świadectwami) i wszystkie wymienione wyżej czynniki (mające charakter historyczny, a także wynikające z przemian ustrojowych) mają zapewne wpływ na niskie wskaźniki udziału dorosłych w kształceniu i szkoleniach (zob. część wstępna rozdziału 7). Szanse integracji działań wielu resortów stwarzają działania zmierzające do upowszechnienia uczenia się przez całe życie i rozwoju systemów walidacji efektów uczenia się poprzez realizację poniższych programów strategicznych. (Zob. też rozdział 7.5 „Zatwierdzanie efektów kształcenia w edukacji pozaformalnej i nieformalnej”). 

Strategicznym instrumentem zarządzania polityką rozwoju państwa jest rządowa Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030) (SOR) (dostęp: sierpień 2024 r.). Ogólnym celem SOR jest tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy wzroście spójności społecznej w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym. Celami szczegółowymi są: 

• Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną

• Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

• Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu

Tak sformułowane cele wiążą się z działaniami na rzecz poprawy jakości kapitału ludzkiego i społecznego, a w ten sposób z polityką edukacyjną i społeczną.  

Instrumentami realizacji SOR są m.in. strategie rozwojowe: Strategia Produktywności 2030 (SP 2030), Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2030, Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego (współdziałanie, kultura, kreatywność) 2030 i Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2030 (dostęp: sierpień 2024 r.). 

Na szczególną uwagę w kontekście działań w zakresie kształcenia i szkoleń osób dorosłych zasługuje jednak „Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030” (dostęp: sierpień 2024), której część ogólna została przyjęta przez Radę Ministrów w styczniu 2019 r., a część szczegółowa w grudniu 2020 r. ZSU 2030 nawiązuje do raportu OECD „Strategia umiejętności OECD: Polska” przedstawionego w grudniu 2019 r. (pełna wersja angielska: „OECD Skills Strategy Poland: Assessment and Recommendations” (dostęp: sierpień 2024). ZSU jest zgodna z krajowym systemem zarządzania rozwojem, integrując dokumenty krajowe o charakterze strategicznym (w zakresie umiejętności), czyli SOR, „Perspektywę uczenia się przez całe życie” (2013) oraz strategie zintegrowane i ponadregionalne, i wpisując się we wspomniane wyżej ogólne i szczegółowe cele SOR. 

Nadrzędnym celem ZSU 2030 jest tworzenie możliwości i warunków do rozwoju umiejętności niezbędnych do wzmocnienia kapitału społecznego, włączenia społecznego, wzrostu gospodarczego i osiągnięcia wysokiej jakości życia. Realizacja tego celu opiera się na sześciu obszarach priorytetowych:

• podnoszenie poziomu umiejętności kluczowych u dzieci, młodzieży i osób dorosłych;

• rozwijanie i upowszechnianie kultury uczenia się nastawionej na aktywny i ciągły rozwój umiejętności;

• zwiększenie udziału pracodawców w rozwoju i lepszym wykorzystaniu umiejętności;

• budowanie efektywnego systemu diagnozowania i informowania o obecnym stanie i zapotrzebowaniu na umiejętności;

• wypracowanie skutecznych i trwałych mechanizmów współpracy i koordynacji międzyresortowej oraz międzysektorowej w zakresie rozwoju umiejętności;

• wyrównywanie szans w dostępie do rozwoju i możliwości wykorzystania umiejętności.

Zagadnieniem wymagającym dalszych starań zmierzających do budowania efektywnych rozwiązań pozostaje finansowanie uczenia się dorosłych w niektórych formach pozaszkolnych, szczególnie w partnerstwie z pracodawcami. W ciągu ostatnich lat podjęto szereg działań zmierzających do zmian w tym zakresie, szczególnie w obszarze kształcenia i szkoleń zawodowych (KSZ). Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.) wskazuje na możliwość wsparcia KSZ przez pracodawców, ich organizacje, a także samorządy gospodarcze, organizacje gospodarcze, sektorowe rady ds. kompetencji oraz Radę programową ds. kompetencji. Organy administracji publicznej w wykonywaniu swoich zadań w zakresie oświaty i wychowania powinny współpracować z wymienionymi wyżej podmiotami. (Szczegółowe informacje o radach ds. kompetencji) 

W obszarze kształcenia zawodowego promowana jest ścisła współpraca szkół kształcących zawodowo z pracodawcami, co w konsekwencji, poprzez związki ze szkołami i placówkami, będzie wywierało wpływ na kształcenie i szkolenia dorosłych. 

Zachęcanie dorosłych do udziału w uczeniu się obejmuje:

• wdrażanie Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030,

• wdrażanie Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji (zob. rozdział 7.5 ‘Zatwierdzanie efektów kształcenia w edukacji pozaformalnej i nieformalnej’),

• działalność Krajowego Funduszu Szkoleniowego,

• rozwój bazy usług rozwojowych (BUR) (dostęp: sierpień 2024 r.),

• współpracę między Ministerstwem Edukacji Narodowej, podmiotami przeprowadzającymi cykliczne Badanie Kapitału Ludzkiego oraz Głównym Urzędem Statystycznym w zakresie poprawy identyfikacji przejawów edukacji pozaformalnej,

• działania wspierające ideę uczenia się przez całe życie realizowane przez Polską Izbę Firm Szkoleniowych (dostęp: sierpień 2024 r.)

Realizacja SOR 2030 związana jest z wieloma programami o charakterze operacyjno-wdrożeniowym, w których realizuje się działania powiązane z urzeczywistnianiem idei uczenia się przez całe życie. Przykłady tych programów zamieszczono w poniższej tabeli.

Przykładowe programy na rzecz idei uczenia się przez całe życie

Źródło: Opracowane na podstawie dokumentów dostępnych na stronie „Dostępność” w portalu Funduszy Europejskich (dostęp: sierpień 2024 r.). 

Od maja 2014 r. istnieje Krajowy Fundusz Szkoleniowy (KFS) utworzony ze środków Funduszu Pracy (KFS stanowi około 2% Funduszu Pracy), który wspiera kształcenie ustawiczne pracodawców i pracowników podejmowane z inicjatywy lub za zgodą pracodawcy. W 2024 r. środki skierowane były przede wszystkim na wsparcie kształcenia ustawicznego: 

• w związku z zastosowaniem w firmach nowych procesów, technologii i narzędzi pracy; 

• w zidentyfikowanych w danym powiecie lub województwie zawodach deficytowych; 

• w zakresie umiejętności cyfrowych; 

• osób po 45 roku życia; 

• osób pracujących w branży motoryzacyjnej. 

(Źródło: Finansowanie z KFS; dostęp: sierpień 2024 r.).