Informacje ogólne

Opieka nad dziećmi w wieku do lat 3

Przepisy określają szereg wymogów dotyczących tworzenia i prowadzenia żłobków i klubów dziecięcych oraz świadczenia opieki przez opiekunów dziennych (określanych łącznie jako instytucje opieki), standardy opieki nad dziećmi, inne standardy (np. ochrony małoletnich) oraz zasady sprawowania nadzoru nad instytucjami opieki przez Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej i władze lokalne. Wymogi prawne obejmują m.in. warunki lokalowe i sanitarne, wymagania kwalifikacyjne dla osób, które kierują żłobkami i klubami dziecięcymi lub sprawują opiekę nad dziećmi i liczbę dzieci przypadających na jednego opiekuna. Standardy opieki nad dziećmi koncentrują się na aspektach jakościowych i dotyczą m.in. relacji między dziećmi a personelem, uczenia się, rozwoju i dobrostanu dzieci (zob. Podejścia i metody zapewniania jakości w rozdziale 10.1 „Zapewnianie jakości we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”).   

Ogólnym celem wprowadzenia wymogów prawnych i standardów jest zapewnienie odpowiednich warunków i jakości świadczonej opieki oraz ochrona praw dzieci. Standardy opieki nad dziećmi zostały podzielone na standardy niezbędne i fakultatywne. Standardy niezbędne, które są obowiązkowe dla instytucji opieki, mają gwarantować, że instytucja opieki spełnia określone wymagania jakościowe, a standardy fakultatywne stanowią rekomendacje rozwojowe, służące podnoszeniu jakości opieki. Standardy niezbędne zaczną obowiązywać 1 stycznia 2026 r. 

W ramach zewnętrznego zapewniania jakości, tj. nadzoru sprawowanego poprzez prowadzenie rejestru/wykazu instytucji opieki oraz kontroli w tych instytucjach, władze lokalne weryfikują zarówno zgodność z wymogami prawnymi, jak i – od 1 stycznia 2026 r. – spełnianie standardów niezbędnych. W ramach wewnętrznego zapewniania jakości instytucje opieki muszą uwzględniać wymogi prawne i standardy w swojej działalności. 

Reformy w ostatniej dekadzie

W ostatnich latach wprowadzono na poziomie krajowym standardy ochrony małoletnich i standardy opieki nad dziećmi. 

Standardy ochrony małoletnich zostały wprowadzone na podstawie znowelizowanej w 2023 r. ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich. Standardy dotyczą zapewniania bezpiecznych relacji między małoletnimi a personelem podmiotu prowadzącego działalność oświatową, opiekuńczą i/lub wychowawczą. Wszystkie podmioty prowadzące taką działalność zostały zobowiązane do wdrożenia i opublikowania standardów do 15 sierpnia 2024 r. 

Do 2023 r. standardy opieki nad dziećmi określały władze lokalne. Na poziomie krajowym standardy opieki zostały po raz pierwszy określone w Rozporządzeniu Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 19 września 2023 w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3, ale nie miały one charakteru obligatoryjnego. Standardy zostały opracowane z uwzględnieniem Zalecenia Rady Unii Europejskiej z dnia 22 maja 2019 r. w sprawie wysokiej jakości systemów wczesnej edukacji i opieki na dzieckiem (2019/C 189/02) oraz wyników badań jakości opieki w żłobkach, klubach dziecięcych i u dziennych opiekunów, przeprowadzonych przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. 

Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2024 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3, które wchodzi w życie 1 stycznia 2026 r., wprowadza, jak wspomniano wyżej, podział na obowiązkowe standardy niezbędne i standardy fakultatywne. W ten sposób nowe przepisy rozszerzają o aspekty jakościowe zakres uregulowanego na poziomie krajowym zewnętrznego i wewnętrznego zapewniania jakości. 

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna

Przepisy przewidują jednakowe rozwiązania na poziomie wychowania przedszkolnego i edukacji szkolnej. Obejmują one trzy następujące główne elementy, które podlegają odrębnym szczegółowym regulacjom prawnym i służą innym szczegółowym celom, ale ich wspólnym ogólnym celem jest podnoszenie jakości kształcenia i efektywności działania przedszkoli i szkół:

• nadzór pedagogiczny,

• ocena pracy dyrektorów przedszkoli i szkół,

• ocena pracy indywidualnych nauczycieli.

Celem nadzoru pedagogicznego jest wspieranie rozwoju przedszkoli i szkół (oraz innych placówek systemu oświaty), podnoszenie jakości kształcenia i wyrównywanie szans edukacyjnych oraz tworzenie możliwości wszechstronnego rozwoju uczniów i nauczycieli. Dane zebrane w ramach nadzoru mają także ułatwiać tworzenie i prowadzenie polityki edukacyjnej państwa opartej na porównywalnych danych o całym systemie oświaty.

Nadzór pedagogiczny jest sprawowany w dwóch formach:

• kontrola, w ramach której ocenia się stan przestrzegania przepisów prawa, przebieg procesów kształcenia i wychowania oraz efekty działalności przedszkoli i szkół;

• wspomaganie pracy przedszkoli i szkół w celu inspirowania i intensyfikowania procesów służących poprawie i doskonaleniu pracy przedszkoli i szkół (np. publikowanie wyników nadzoru, organizowanie konferencji i narad oraz przekazywanie informacji o zagadnieniach i przepisach oświatowych przez organ nadzoru pedagogicznego; diagnozowanie pracy przedszkola lub szkoły oraz planowanie i prowadzenie działań rozwojowych przez jego / jej dyrektora).

W części dotyczącej podejść i metod zapewniania jakości w rozdziale 10.1 „Zapewnianie jakości we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej” omówiono wyłącznie kontrolę jako mechanizm oceny w ramach zapewniania jakości. 

Zadania w zakresie kontroli i wspomagania są obowiązkowo wykonywane przez zewnętrzne organy nadzoru pedagogicznego w odniesieniu do przedszkoli i szkół publicznych i niepublicznych oraz przez dyrektorów przedszkoli i szkół publicznych, we współpracy z pozostałą kadrą kierowniczą i innymi nauczycielami, w ramach wewnętrznego nadzoru pedagogicznego. Przepisy dotyczące nadzoru wewnętrznego nie odnoszą się do przedszkoli i szkół niepublicznych, które mogą wprowadzać inne rozwiązania w tym zakresie. Wyniki kontroli wewnętrznej są uwzględniane w kontrolach zewnętrznych.

Ocenę pracy dyrektora przedszkola lub szkoły przeprowadzają organy zewnętrzne, tj. organ nadzoru pedagogicznego we współpracy z organem prowadzącym przedszkole lub szkołę. Organ nadzoru pedagogicznego uwzględnia wnioski z oceny dyrektora w kontroli zewnętrznej.

Rozwiązania dotyczące oceny pracy nauczycieli są jednakowe dla nauczycieli zatrudnionych w przedszkolach i szkołach publicznych i niepublicznych. Ocena pracy jest dokonywana przez dyrektora przedszkola lub szkoły. Dyrektor przedszkola lub szkoły uwzględnia wnioski z oceny w corocznym planie nadzoru pedagogicznego, który obejmuje kontrole wewnętrzne i wspomaganie nauczycieli w realizacji ich zadań (np. narady i szkolenia).

Reformy w ostatniej dekadzie

W ostatniej dekadzie zapewnianie jakości kształcenia obejmowało trzy wspomniane wyżej mechanizmy, tj. nadzór pedagogiczny oraz ocenę pracy nauczycieli i dyrektora przedszkola lub szkoły, ale w ostatnich latach wprowadzono zmianę w systemie nadzoru pedagogicznego.

Do roku 2020/2021 zewnętrzny i wewnętrzny nadzór pedagogiczny obejmował cztery formy działań: ewaluację koncentrującą się na jakości działalności przedszkoli i szkół, kontrolę przestrzegania przepisów prawa przez przedszkola i szkoły, wspomaganie ich pracy oraz monitorowanie ich działalności. Znowelizowane przepisy zniosły od roku szkolnego 2021/2022 dwie z tych czterech form nadzoru, ewaluację i monitorowanie, pozostawiając kontrolę i wspomaganie. Ministerstwo Edukacji i Nauki uznało, że korzyści wynikające z ewaluacji były niewspółmierne do nakładu czasu i pracy niezbędnego do jej przeprowadzenia. 

W wyniku tych zmian zakres kontroli, które wcześniej dotyczyły wyłącznie zgodności z przepisami, został rozszerzony o ocenę procesów kształcenia i wychowania oraz efekty działalności dydaktycznej, wychowawczej, opiekuńczej i innej działalności statutowej przedszkola lub szkoły. Przepisy nie określają już jednak kryteriów czy aspektów uwzględnianych w ocenie przebiegu procesów kształcenia i wychowania i / lub efektów działalności przedszkola lub szkoły w ramach kontroli zewnętrznych. Takie kontrole mogą dotyczyć dowolnych aspektów objętych nadzorem pedagogicznym. Zob. Podejścia i metody zapewniania jakości w rozdziale 10.1 „Zapewnianie jakości we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. 

Organy odpowiedzialne

Opieka nad dziećmi w wieku do lat 3

Organy odpowiedzialne za zewnętrzne zapewnianie jakości

Zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn zm.) ogólny nadzór nad systemem opieki dla dzieci w wieku do 3 lat sprawuje Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. W zakresie zapewniania jakości Minister: 

• monitoruje realizację przepisów dotyczących opieki nad dziećmi; 

• podejmuje działania służące zapewnieniu właściwych warunków i jakości świadczonej opieki, a w szczególności wspiera właściwe władze gminy w sprawowaniu w tym zakresie nadzoru nad żłobkami, klubami dziecięcym oraz dziennymi opiekunami;  

• inspiruje badania, ekspertyzy i analizy dotyczące systemu opieki. 

W celu wspierania władz gminy (tj. najniższego szczebla władz lokalnych) Minister określa w rozporządzeniach m.in. wymagania lokalowe i sanitarne dla żłobków i klubów dziecięcych, programy szkoleń dla osób sprawujących opiekę nad dziećmi, które umożliwiają im zdobycie wymaganych kwalifikacji, oraz standardy opieki nad dziećmi. 

Władze gminy nadzorują instytucje opieki (żłobki, kluby dziecięce i dziennych opiekunów) w zakresie warunków i jakości świadczonej opieki oraz ochrony praw dzieci. Nadzór jest sprawowany m.in. poprzez prowadzenie rejestru żłobków i klubów dziecięcych oraz wykazu podmiotów zatrudniających dziennych opiekunów i dziennych opiekunów pracujących na własny rachunek, przeprowadzanie kontroli w tych instytucjach opieki oraz egzekwowanie działań naprawczych w przypadku wykrycia nieprawidłowości.

Rada gminy (organ stanowiący i kontrolny gminy) uchwala plan nadzoru. Wójt, burmistrz lub prezydent miasta (organ wykonawczy gminy) prowadzi rejestr/wykaz instytucji opieki, a wpis do rejestru/wykazu jest wymagany w celu prowadzenia działalności. Organ ten wpisuje do rejestru lub wykazu podmioty i dziennych opiekunów, które/którzy spełniają wymogi prawne oraz – od 1 czerwca 2025 r. – niezbędne standardy opieki nad dziećmi, określone w Rozporządzeniu Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2024 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3. 

Kontrole obejmują weryfikację zgodności działań z wymogami prawnymi oraz – od 1 stycznia 2026 r. – spełnianie standardów opieki nad dziećmi i innych standardów określonych w przepisach (np. standardów ochrony małoletnich). Kontrole przeprowadzają osoby upoważnione przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. W przypadku stwierdzenia, że instytucja opieki nie spełnia wymogów prawnych lub standardów opieki, lub wykrycia innych nieprawidłowości wójt, burmistrz lub prezydent miasta zobowiązuje instytucję opieki do ich usunięcia w wyznaczonym terminie, a jeśli nie zostaną one usunięte, wykreśla ją z rejestru/wykazu. 

Instytucje opieki składają gminie sprawozdania z działalności. Gmina składa sprawozdania z zakresu opieki na dziećmi wojewodzie (organowi władz centralnych na szczeblu wojewódzkim), a wojewodowie przekazują zbiorcze sprawozdania Ministrowi Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.

Organy odpowiedzialne za wewnętrzne zapewnianie jakości

Za nadzór wewnętrzny czy wewnętrzne zapewnianie jakości odpowiada całościowo dyrektor żłobka lub osoba kierująca klubem dziecięcym (zob. rozdział 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej), lub samozatrudniony dzienny opiekun (zob. 3.5 „Edukacja i opieka domowa). Osoby te są zobowiązane do zapewnienia zgodności działań instytucji opieki z wymogami prawnymi oraz – od 1 stycznia 2026 r. – niezbędnymi standardami opieki nad dziećmi, włącznie z monitorowaniem wdrażania standardów, i innymi standardami (np. ochrony małoletnich). 

Zgodnie z niezbędnymi standardami opieki nad dziećmi instytucje opieki obowiązkowo przeprowadzają badanie satysfakcji rodziców dotyczące panującej atmosfery i relacji rodziców z personelem, a personel dokonuje samooceny działań w zakresie pracy z dziećmi i samooceny pracy co najmniej raz w roku. 

Ustawa o opiece nad dziećmi uprawnia radę rodziców w żłobku lub klubie dziecięcym m.in. do przedstawiania inicjatyw, wniosków i opinii we wszystkich sprawach dotyczących żłobka lub klubu, a zwłaszcza w sprawie zajęć edukacyjnych, oraz wglądu w dokumentację dotyczącą norm żywieniowych i wizytacji w pomieszczeniach, w których jest sprawowana opieka. W przypadku dostrzeżenia nieprawidłowości rada rodziców może zgłaszać je dyrektorowi żłobka lub osobie kierującej klubem dziecięcym, a w razie ich nieusunięcia – wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta. 

Zgodnie z niezbędnymi standardami opieki rodzice uczestniczą też w wewnętrznym zapewnianiu jakości m.in. poprzez konsultacje w sprawie planu opiekuńczo-wychowawczo-edukacyjnego, który obowiązkowo przygotowuje każda instytucja opieki, oraz badanie poziomu ich satysfakcji z panującej atmosfery i relacji z personelem. 

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna

Organy odpowiedzialne za zewnętrzne zapewnianie jakości

Organy odpowiedzialne za zewnętrzne zapewnianie jakości oraz ich zadania są określone w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.), rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (z późn. zm.) i rozporządzeniu Ministra Edukacji i Nauki z dnia 25 sierpnia 2022 r. w sprawie oceny pracy nauczycieli. 

Zasadniczą rolę odgrywają organy nadzoru pedagogicznego, którymi są:

• minister właściwy do spraw oświaty i wychowania (obecnie Minister Edukacji Narodowej) oraz ministrowie właściwi do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, rolnictwa i sprawiedliwości, którzy nadzorują określone typy szkół lub placówek;

• kuratorzy oświaty (organ nadzoru dla większości przedszkoli, szkół i innych placówek edukacyjnych) lub inne organy nadzoru tworzone przez innych ministrów niż minister ds. oświaty i wychowania (zob. wyżej).

Organy te odpowiadają za dwa wspomniane wcześniej zadania w ramach zewnętrznego nadzoru pedagogicznego – kontrolę i wspomaganie przedszkoli i szkół.

Kuratorzy oświaty i organy prowadzące przedszkola i szkoły dokonują też oceny pracy dyrektorów przedszkoli i szkół i uczestniczą w ocenie wiedzy i umiejętności nauczycieli w ramach procedury awansu zawodowego (zob. informacje o awansie w rozdziale 8.2 „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”). 

Minister Edukacji Narodowej

Minister Edukacji Narodowej sprawuje bezpośredni nadzór pedagogiczny nad określonymi szkołami i placówkami (szkołami polskimi, tj. szkołami przy polskich placówkach dyplomatycznych, konsularnych i wojskowych za granicą, publicznymi ogólnokrajowymi placówkami kształcenia ustawicznego i doskonalenia nauczycieli oraz szkołami i placówkami o charakterze eksperymentalnym). Równocześnie minister nadzoruje i koordynuje działania w ramach nadzoru pedagogicznego na terenie całego kraju, a w szczególności działalność kuratorów oświaty w tym zakresie. W tym celu minister:

• ustala podstawowe kierunki realizacji przez kuratorów oświaty polityki oświatowej państwa, w szczególności zadania z zakresu nadzoru pedagogicznego;

• kontroluje sprawność i efektywność nadzoru pedagogicznego sprawowanego przez kuratorów oświaty oraz przestrzeganie przepisów w tym zakresie, a także może wydawać kuratorom wiążące ich pisemne wytyczne i polecenia, z wyjątkiem indywidualnych spraw rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnej;

• może żądać od kuratorów oświaty informacji, dokumentów i sprawozdań okresowych lub dotyczących określonych spraw;

• może organizować szkolenia, narady i konferencje kuratorów oświaty;

• może ogłaszać w wydawanym przez siebie dzienniku urzędowym zalecane standardy wyposażenia szkół niezbędne do nauczania przedmiotów ogólnokształcących.

W ramach swych zadań minister określa w rozporządzeniach, w porozumieniu z pozostałymi właściwymi ministrami, szczegółowe zasady sprawowania nadzoru pedagogicznego, w tym m.in. przeprowadzania kontroli. Wraz z kierunkami polityki oświatowej na każdy rok szkolny Minister określa tematykę kontroli zewnętrznych, przeprowadzanych przez kuratoria oświaty, a także zatwierdza arkusze kontroli.

Minister prowadzi także elektroniczną platformę nadzoru pedagogicznego, na której gromadzi się m.in. informacje o działalności przedszkoli, szkół i placówek uzyskane w trakcie kontroli zewnętrznych oraz wyniki i wnioski z kontroli zewnętrznych. Dostęp do platformy mają pracownicy instytucji odpowiedzialnych za zewnętrzny nadzór pedagogiczny, a – w zakresie dotyczącym kontroli poszczególnych przedszkoli i szkół – także ich organy prowadzące oraz dyrektorzy, nauczyciele, uczniowie i rodzice.

Pozostali wymienieni wyżej ministrowie sprawują nadzór pedagogiczny nad określonymi szkołami lub placówkami zgodnie z zakresem działalności swego resortu (m.in. szkołami artystycznymi, rolniczymi i leśnymi). Te szkoły i placówki podlegają jednak nadzorowi pedagogicznemu zgodnie ze szczegółowymi zasadami określonymi w rozporządzeniu przez ministra odpowiedzialnego za system oświaty w porozumieniu z tymi ministrami. Pozostali ministrowie mogą także tworzyć specjalistyczne jednostki nadzoru pedagogicznego.

Kuratorzy oświaty

Kuratorzy oświaty kierują kuratoriami oświaty, które stanowią jednostkę organizacyjną administracji rządowej na szczeblu województwa. 

Kandydata na kuratora w danym województwie wyłania się w drodze konkursu przeprowadzanego przez wojewodę (który kieruje organem administracji rządowej na szczeblu województwa). Kuratora powołuje i odwołuje Minister Edukacji Narodowej na wniosek wojewody. Jeżeli do konkursu nie przystąpił żaden kandydat lub żaden nie został w jego wyniku wyłoniony, minister może powołać na stanowisko kuratora wybraną przez siebie osobę, która spełnia określone w przepisach warunki konkursu, po zasięgnięciu opinii wojewody. Minister może także odwołać urzędującego kuratora z własnej inicjatywy. W związku z tym kuratorzy nie są organami niezależnymi od władz centralnych.

Kurator oświaty sprawuje nadzór pedagogiczny nad publicznymi i niepublicznymi przedszkolami i szkołami oraz innymi placówkami systemu oświaty zgodnie z określonymi przez ministra zasadami nadzoru pedagogicznego i corocznie publikowanymi przez ministra kierunkami realizacji polityki oświatowej państwa, które określają też tematykę kontroli.

W ramach nadzoru pedagogicznego kurator:

• opracowuje na każdy rok szkolny plan nadzoru pedagogicznego dla swego województwa, określający m.in. tematykę kontroli zewnętrznych oraz liczbę podlegających im przedszkoli i szkół, a także przedkłada ministrowi raport z nadzoru w danym roku.

• wyznacza zespoły przeprowadzające kontrole zewnętrzne spośród wizytatorów zatrudnionych w danym kuratorium oraz rozpatruje ewentualne zastrzeżenia do raportów tych zespołów, przedstawiane przez dyrektorów przedszkoli i szkół.

W przypadku stwierdzenia, na przykład w wyniku kontroli zewnętrznej, nieprawidłowości lub niedostatecznych efektów kształcenia lub wychowania w przedszkolu lub szkole, kurator poleca jego/jej dyrektorowi opracowanie w ustalonym terminie programu poprawy efektywności kształcenia lub wychowania. Jeżeli dyrektor nie usunie uchybień w wyznaczonym terminie, nie opracuje lub nie wdroży programu poprawy lub nie uwzględni w nim przedstawionych uwag i wniosków, kurator podejmuje działania, które skutkują odwołaniem dyrektora przedszkola lub szkoły. W przypadku przedszkola lub szkoły prowadzonego/ej przez osobę prawną lub fizyczną, z wyjątkiem jednostki samorządu terytorialnego, niewykonanie poleceń kuratora może stanowić podstawę cofnięcia zezwolenia na działalność, co oznacza jego / jej likwidację.

Ponadto kurator oświaty (lub jego przedstawiciel): 

• dokonuje, wraz z organem prowadzącym dane przedszkole lub szkołę, oceny pracy jego/jej dyrektora oraz powołuje zespół rozpatrujący odwołanie dyrektora od oceny pracy; 

• powołuje zespół, który rozpatruje odwołania nauczycieli od oceny pracy dokonanej przez dyrektora przedszkola lub szkoły (zob. organy odpowiedzialne za wewnętrzne zapewnianie jakości niżej); 

• uczestniczy w procesie awansu zawodowego nauczycieli, w którym uwzględnia się ocenę pracy nauczyciela przeprowadzoną przez dyrektora przedszkola lub szkoły; zob. informacje o awansie w rozdziale 8.2 „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”.   

Organy prowadzące przedszkola i szkoły

Organ prowadzący przedszkole lub szkołę (którym dla większości przedszkoli i szkół jest jednostka samorządu terytorialnego) wraz z kuratorem oświaty dokonuje oceny pracy dyrektora przedszkola lub szkoły. 

Podobnie jak kurator oświaty, organ prowadzący uczestniczy również w procesie awansu zawodowego nauczycieli, w którym uwzględnia się ocenę pracy nauczyciela przeprowadzoną przez dyrektora przedszkola i szkoły (zob. informacje o awansie w rozdziale 8.2). 

Organy odpowiedzialne za wewnętrzne zapewnianie jakości

Przepisy dotyczące wewnętrznego nadzoru pedagogicznego nie odnoszą się do przedszkoli i szkół niepublicznych, które mogą wprowadzać własne rozwiązania. W sektorze publicznym za wewnętrzny nadzór pedagogiczny, obejmujący kontrolę i wspomaganie, odpowiada dyrektor przedszkola lub szkoły (lub innej placówki systemu oświaty) – albo nauczyciel zajmujący stanowisko kierownicze, jeżeli dyrektor nie jest nauczycielem – we współpracy z innymi nauczycielami zajmującymi stanowiska kierownicze. 

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (z późn. zm.) dyrektor przedszkola lub szkoły publicznej wraz z pozostałą kadrą kierowniczą obowiązkowo przeprowadzają co roku kontrole wewnętrzne i wykorzystują ich wyniki do doskonalenia pracy przedszkola lub szkoły. Wspomagają także nauczycieli w realizacji ich zadań, na przykład poprzez diagnozę pracy przedszkola lub szkoły, planowanie działań rozwojowych, m.in. motywowanie do doskonalenia i rozwoju zawodowego, oraz organizowanie takich działań (np. szkoleń i narad).

Na każdy rok szkolny dyrektor przygotowuje plan nadzoru pedagogicznego, który przedstawia radzie pedagogicznej przedszkola lub szkoły (organowi kolegialnemu, w którego skład wchodzi dyrektor jako przewodniczący i wszyscy nauczyciele). W planie obowiązkowo uwzględnia się określone w przepisach cele kontroli wewnętrznych, kierunki realizacji polityki oświatowej państwa oraz wnioski z nadzoru pedagogicznego w poprzednim roku szkolnym. Przepisy pozostawiają natomiast dyrektorowi swobodę decyzji o szczegółowej tematyce i liczbie kontroli wewnętrznych zgodnie z potrzebami przedszkola lub szkoły. Po zakończeniu roku szkolnego dyrektor przedstawia radzie wyniki i wnioski z wewnętrznego nadzoru pedagogicznego. Przepisy nie definiują wprost roli rady pedagogicznej czy indywidualnych nauczycieli w kontroli wewnętrznej.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z dnia 25 sierpnia 2022 r. w sprawie oceny pracy nauczycieli dyrektor dokonuje także oceny pracy nauczycieli (we współpracy z nauczycielem zajmującym stanowisko kierownicze, jeśli dyrektor nie jest nauczycielem), a przepisy w tym zakresie dotyczą zarówno przedszkoli i szkół publicznych, jak i niepublicznych. Nauczyciel może odwołać się od decyzji dyrektora do organu zewnętrznego nadzoru pedagogicznego, którym w większości przypadków jest kurator oświaty (zob. wyżej).

Podejścia i metody zapewniania jakości

Opieka nad dziećmi w wieku do lat 3

Zakres zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego zapewniania jakości wyznaczają określone w przepisach wymogi dotyczące tworzenia i prowadzenia żłobków i klubów dziecięcych lub świadczenia opieki przez opiekunów dziennych (określanych łącznie jako instytucje opieki) standardy opieki nad dziećmi i inne standardy. Inne standardy dotyczą na przykład ochrony małoletnich, tj. bezpiecznych relacji między dziećmi a personelem każdego podmiotu prowadzącego działalność oświatową, opiekuńczą i/lub wychowawczą. 

Przepisy określają szczegółowo m.in. wymagania przeciwpożarowe i sanitarno-lokalowe, wiek przyjmowanych dzieci, maksymalną liczbę dzieci w klubie dziecięcym, liczbę dzieci przypadających na jednego opiekuna (zob. rozdział 3 „Wczesna edukacja i opieka”) oraz kwalifikacje osób, które kierują instytucjami opieki (zob. rozdział 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”) i sprawują opiekę nad dziećmi (zob. rozdział 3.5 „Edukacja i opieka domowa”). (Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, z późn zm.; rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 lipca 2014 r. w sprawie wymagań lokalowych i sanitarnych, jakie musi spełniać lokal, w którym ma być prowadzony żłobek lub klub dziecięcy, z późn. zm.) 

Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2024 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3, które wchodzi w życie 1 stycznia 2026 r., określa standardy niezbędne (obowiązkowe) i fakultatywne (rekomendacje rozwojowe służące podnoszeniu jakości opieki). Obydwa rodzaje standardów obejmują pracę z dziećmi, organizację pracy personelu i współpracę personelu z rodzicami jako trzy główne obszary: 

• Praca z dziećmi (zgodnie z opracowanym przez instytucję opieki planem opiekuńczo-wychowawczo-edukacyjnym / planem OWE): respektowanie praw dzieci w codziennej pracy instytucji opieki; budowanie przez personel bezpiecznych, opartych na szacunku relacji z dziećmi; wspieranie u dzieci poczucia przynależności i uważności na inne osoby; zapewnianie dzieciom warunków do poznawania i doświadczania otaczającego świata; tworzenie środowiska sprzyjającego mówieniu, słuchaniu  porozumiewaniu się; kształtowanie otoczenia umożliwiającego rozwój sprawności fizycznej dzieci i angażowanie zmysłów; zapewnienie dzieciom warunków do twórczej ekspresji i kontaktu z różnymi wytworami kultury i sztuki. 

• Organizacja pracy personelu: organizacja pracy umożliwiająca podnoszenie kwalifikacji; dbałość personelu o bezpieczeństwo i zdrowie dzieci; aranżowanie przestrzeni w sposób estetyczny i spójny z planem OWE; adaptacja dzieci w sposób dostosowany do ich indywidualnych potrzeb. 

• Współpraca personelu z rodzicami: współpraca oparta na wzajemnym szacunku i otwartości w celu kształtowania spójnego środowiska rozwoju dzieci; tworzenie warunków umożliwiających rodzicom włączanie się w życie instytucji opieki; tworzenie warunków umożliwiających rodzicom podnoszenie kompetencji rodzicielskich. 

Zakres każdego standardu w tych trzech obszarach jest szczegółowo określony we wspomnianym wyżej rozporządzeniu. Czwarty obszar dotyczy monitorowania wdrażania standardów w trzech głównych obszarach. 

Zewnętrzne zapewnianie jakości 

Nadzór na instytucjami opieki polega na weryfikowaniu zgodności ich działań z wymogami i standardami określonymi w przepisach. Podstawę nadzoru stanowi plan nadzoru, który uchwala rada gminy (organ stanowiący i kontrolny), a realizuje wójt, burmistrz lub prezydent miasta (organ wykonawczy gminy). Władze gminy sprawują nadzór poprzez prowadzenie rejestru żłobków i klubów dziecięcych i wykazu podmiotów zatrudniających dziennych opiekunów i dziennych opiekunów pracujących na własny rachunek oraz kontrole w instytucjach opieki. 

Zgodnie z przepisami ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 rejestr prowadzi wójt, burmistrz lub prezydent miasta. Wniosek o wpis do rejestru żłobków i klubów dziecięcych zawiera m.in. podstawowe informacje (np. liczba miejsc i zapisanych dzieci, godziny pracy, ewentualne udogodnienia dla dzieci mających specjalne potrzeby), decyzje odpowiednich władz lub służb potwierdzające spełnienie wymagań sanitarno-lokalowych (np. co najmniej jedno pomieszczenie, miejsce na odpoczynek dla dzieci, możliwość higienicznego spożywania posiłków) i przeciwpożarowych oraz oświadczenie o spełnianiu niezbędnych standardów opieki nad dziećmi. W odniesieniu do podmiotów ubiegających się o wpis do rejestru standardy niezbędne wymagają opracowania planu OWE, obejmującego m.in. metodyczne aspekty pracy z dziećmi, oraz zasad i procedur w zakresie organizacji pracy personelu i współpracy personelu z rodzicami. Określona w przepisach procedura rejestracji obejmuje weryfikację złożonych dokumentów. 

Wniosek o wpis do wykazu podmiotów zatrudniających dziennych opiekunów i samozatrudnionych dziennych opiekunów zawiera podstawowe informacje (np. liczba miejsc i dzieci, czas sprawowania opieki), oświadczenie o spełnianiu wymogów formalnych (dotyczących m.in. warunków lokalowych i sanitarnych) i kwalifikacyjnych oraz oświadczenie o spełnianiu niezbędnych standardów opieki (takich samych jak w przypadku żłobków i klubów dziecięcych). Procedura dokonywania wpisu obejmuje weryfikację złożonych dokumentów, ale przed wpisaniem do wykazu wójt, burmistrz lub prezydent miasta może także przeprowadzić wizytację w lokalu, w którym dzienny opiekun będzie sprawował opiekę.

Zarejestrowane instytucje opieki mają obowiązek aktualizacji wpisu w przypadku zmiany w informacjach zawartych w rejestrze lub wykazie. Zgodnie z przepisami ustawy o opiece nad dziećmi, w rejestrze i wykazie będą umieszczane informacje o spełnianiu przez istniejące instytucje opieki zarówno standardów niezbędnych, jak i fakultatywnych. 

Kontrole przeprowadzane w instytucjach opieki dotyczą zgodności ich działalności z wymogami prawnymi – a od 1 stycznia 2026 r. – także standardami opieki i innymi standardami (np. standardami ochrony małoletnich). Kontrole mogą być planowe i doraźne. Przepisy nie określają ich częstotliwości, pozostawiając tę kwestię w gestii władz lokalnych. Kontrole są przeprowadzane przez osoby wskazane przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Osoby te mogą odbywać wizytacje w miejscu sprawowania opieki, sprawdzać dokumentację dotyczącą pracowników oraz żądać dodatkowych informacji i wyjaśnień. 

Jeśli kontrola wykaże, że instytucja opieki nie spełnia wymogów prawnych, standardów opieki nad dziećmi lub innych standardów określonych w przepisach, organ nadzorujący zobowiązuje ją do usunięcia nieprawidłowości. Kontrolowana instytucja może zgłosić organowi nadzoru umotywowane zastrzeżenia dotyczące ustaleń pokontrolnych. Jeżeli nieprawidłowości nie zostaną usunięte w wyznaczonym terminie, wójt, burmistrz lub prezydent miasta wykreśla instytucję opieki z rejestru lub wykazu. 

Wewnętrzne zapewnianie jakości 

Zgodnie z ustawą o opiece nad dziećmi dyrektor żłobka, osoba kierująca klubem dziecięcym lub dzienny opiekun odpowiadają za zgodność działalności z wymogami i standardami określonymi w przepisach. Dyrektor żłobka lub osoba kierująca klubem dziecięcym mogą przeprowadzać kontrole wewnętrzne. 

Niezbędne standardy opieki nad dziećmi zobowiązują instytucje opieki do opracowania planu opiekuńczo-wychowawczo-edukacyjnego dotyczącego obszaru pracy z dziećmi, konsultowania tego planu z rodzicami dzieci lub radą rodziców (jeśli została utworzona w danym żłobku lub klubie dziecięcym; zob. też Organy odpowiedzialne wyżej) oraz corocznej analizy i dostosowywania go do możliwości danej instytucji i potrzeb dzieci. Standardy wskazują też następujące narzędzia monitorowania: 

• samoocena działań wspierających autonomię dziecka i zadań dotyczących interakcji z dziećmi, dokonywana przez personel; 

• samoocena pracy dokonywana przez personel; 

• badanie satysfakcji rodziców dotyczące panującej atmosfery i relacji rodziców z personelem. 

Począwszy od dnia wejścia w życie standardów (1 stycznia 2026 r.) samoocena i badanie satysfakcji rodziców będą obowiązkowo przeprowadzone co najmniej raz w roku. Instytucje opieki będą zobowiązane uwzględniać wyniki badania satysfakcji rodziców w modyfikacji swej pracy. 

Monitorowanie wdrażania standardów w trzech głównych obszarach (zob. wyżej) będzie również podlegać kontroli przeprowadzanej przez władze gminy. 

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna

W poniższym podrozdziale przedstawiono następujące mechanizmy zapewniania jakości:

• zewnętrzne zapewnianie jakości: kontrola w ramach zewnętrznego nadzoru pedagogicznego oraz ocena pracy dyrektora; 

• wewnętrzne zapewnianie jakości: kontrola w ramach wewnętrznego nadzoru pedagogicznego oraz ocena pracy nauczycieli.

System oceny nauczycieli nie przewiduje mechanizmów oceny kandydatów do zawodu nauczycielskiego; warunki podejmowania pracy w tym zawodzie zostały przedstawione w rozdziale 8.1 „Kształcenie nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”. Procedura awansu zawodowego nauczycieli obejmuje egzamin lub rozmowę kwalifikacyjną, w trakcie którego/ej ocenia się m.in. wiedzę i umiejętności nauczycieli, oraz uwzględnia ocenę ich pracy, przeprowadzaną w ramach wewnętrznego zapewniania jakości. Informacje o awansie przedstawiono w rozdziale 8.2 „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”. 

Zewnętrzne zapewnianie jakości

Kontrola

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (z późn. zm.) celem kontroli jest ocena:

• stanu przestrzegania przepisów prawa dotyczących działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej przedszkola lub szkoły;

• przebiegu procesów kształcenia i wychowania w przedszkolu lub szkole;

• efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej przedszkola lub szkoły.

Kontrolom zewnętrznym podlegają zarówno publiczne, jak i niepubliczne przedszkola i szkoły (oraz inne placówki publiczne i niepubliczne należące do systemu oświaty). 

Zakres, tematyka i częstotliwość kontroli

Kontrole mogą dotyczyć dowolnych obszarów działalności przedszkoli i szkół, które wchodzą w zakres nadzoru pedagogicznego sprawowanego przez Ministra i kuratorów oświaty (lub inne organy nadzoru; zob. Organy odpowiedzialne wyżej). Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.) nadzorowi pedagogicznemu podlega w szczególności:

• posiadanie przez nauczycieli wymaganych kwalifikacji do prowadzenia przydzielonych im zajęć;

• realizacja podstaw programowych i ramowych planów nauczania;

• przestrzeganie zasad oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów oraz przeprowadzania egzaminów, a także przestrzeganie przepisów dotyczących obowiązku szkolnego oraz obowiązku nauki;

• przestrzeganie statutu przedszkola lub szkoły;

• przestrzeganie praw dziecka i praw ucznia oraz upowszechnianie wiedzy o tych prawach;

• zapewnienie uczniom bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki.

Zgodnie z trzecim celem kontroli, który dotyczy efektów działalności dydaktycznej (zob. wyżej), mogą one uwzględniać wyniki egzaminów zewnętrznych zdawanych przez uczniów. Informacje o egzaminach zewnętrznych przedstawiono w rozdziałach 4.3 „System oceniania w szkołach podstawowych”, 5.3 „System oceniania w ogólnokształcących szkołach średnich”  i 5.6 „System oceniania w zawodowych szkołach średnich”. 

Tematykę kontroli zewnętrznych określa na każdy rok szkolny Minister Edukacji Narodowej w „Kierunkach realizacji polityki oświatowej państwa”. Kurator oświaty w każdym województwie opracowuje na każdy rok szkolny plan nadzoru pedagogicznego, uwzględniając wnioski z nadzoru pedagogicznego w poprzednim roku oraz ustalone przez Ministra kierunki realizacji polityki oświatowej i tematy kontroli. Plan nadzoru określa liczbę i tematykę kontroli w poszczególnych typów przedszkoli i szkół (oraz innych placówek systemu oświaty). 

Przepisy nie określają częstotliwości kontroli zewnętrznych w przedszkolach czy szkołach. Kontrole mają charakter zarówno planowy, jak i doraźny. Kontrole planowe są obowiązkowo przeprowadzane przez kuratoria oświaty w każdym roku szkolnym, ale ich tematyka oraz liczba objętych nimi przedszkoli i szkół są zróżnicowane w poszczególnych latach. Kontrole doraźne mają miejsce w przypadku, gdy wystąpi potrzeba podjęcia działań nieprzewidzianych w planie nadzoru pedagogicznego na dany rok szkolny.

Wizytatorzy przeprowadzający kontrole

Zgodnie z wspomnianym wyżej rozporządzeniem w sprawie nadzoru kontrole przeprowadzają osoby lub zespoły wyznaczone przez kuratora oświaty spośród wizytatorów pracujących w danym kuratorium (ale w przypadku szkół i placówek, nad którymi nadzór pedagogiczny jest sprawowany przez więcej niż jeden organ, np. szkół artystycznych czy rolniczych (zob. Organy odpowiedzialne wyżej), przepisy umożliwiają wyznaczenie wspólnego zespołu).

Wymagania do objęcia stanowiska wizytatora i warunki pracy wizytatora przedstawiono w rozdziale 9.2 „Kadra monitorująca jakość kształcenia (nadzór pedagogiczny) we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”. 

Procedura kontroli

Procedura kontroli przewiduje wizytację w przedszkolu lub szkole (lub innej placówce systemu oświaty). Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.) wizytatorzy mają prawo:

• wstępu do przedszkoli i szkół;

• wglądu do prowadzonej przez przedszkole lub szkołę dokumentacji dotyczącej przebiegu nauczania, wychowania i opieki oraz organizacji pracy i dokumentów nauczycieli i innych osób potwierdzających ich kwalifikacje lub przygotowanie do prowadzenia danych zajęć;

• udziału w posiedzeniu rady pedagogicznej, po uprzednim powiadomieniu dyrektora przedszkola lub szkoły,

• wstępu w charakterze obserwatora na zajęcia dydaktyczne, wychowawcze, opiekuńcze i inne zajęcia organizowane przez przedszkole lub szkołę,

• przeprowadzania badań służących ocenie efektywności działalności dydaktycznej, wychowawczej oraz opiekuńczej przedszkoli i szkół.

W trakcie kontroli wykorzystuje się arkusze kontroli zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej, które określają kryteria oceny.

Po przeprowadzeniu wizytacji wizytator lub zespół przygotowuje protokół kontroli, który zawiera opis ustalonego stanu faktycznego, włącznie ze stwierdzonymi nieprawidłowościami, wnioski wynikające z kontroli oraz zalecenia wraz z terminem ich realizacji. Kurator oświaty przekazuje protokół dyrektorowi przedszkola lub szkoły, który może zgłosić pisemne i umotywowane zastrzeżenia. W protokole wprowadza się zmiany, jeżeli kurator uzna zastrzeżenia za zasadne. Jeżeli całość lub część zastrzeżeń dyrektora nie została uwzględniona, kurator przygotowuje pisemne stanowisko i przekazuje je dyrektorowi.

Skutki kontroli

Zgodnie z przepisami ustawy Prawo oświatowe, jeżeli kontrola (lub inne działanie organu nadzoru pedagogicznego) wykaże, że działalność przedszkola lub szkoły narusza przepisy prawa, kurator oświaty poleca usunięcie uchybień w wyznaczonym terminie. 

W przypadku stwierdzenia niedostatecznych efektów kształcenia lub wychowania, kurator poleca dyrektorowi przedszkola lub szkoły opracowanie programu poprawy efektywności kształcenia lub wychowania wraz z harmonogramem jego wdrażania. Dokumenty te są przygotowywane w uzgodnieniu z organem prowadzącym przedszkole lub szkołę i muszą uwzględniać uwagi i wnioski przedstawione przez kuratora, a harmonogram programu poprawy wymaga akceptacji kuratora.

Jeżeli dyrektor nie usunie uchybień w wyznaczonym terminie, nie opracuje lub nie wdroży programu poprawy zgodnie z zatwierdzonym harmonogramem lub nie uwzględni w nim przedstawionych uwag i wniosków, kurator składa wniosek o odwołanie dyrektora do organu prowadzącego. Wniosek jest wiążący dla tego organu. W przypadku przedszkola lub szkoły prowadzonej przez osobę fizyczną lub prawną, z wyjątkiem jednostki samorządu terytorialnego, niewykonanie poleceń kuratora może prowadzić do cofnięcia zezwolenia na jego/jej utworzenie, co oznacza wykreślenie z ewidencji i likwidację.

Publikowanie i wykorzystanie protokołów kontroli

Informacje dotyczące zakresu i wyników kontroli, w tym stwierdzonych nieprawidłowości, oraz wnioski i zalecenia są gromadzone na elektronicznej platformie nadzoru pedagogicznego. Pracownicy ministerstw sprawujących nadzór pedagogiczny i podległych im jednostek i organów oraz pracownicy kuratoriów oświaty wykonujący zadania w ramach nadzoru (zob. Organy odpowiedzialne wyżej) mają dostęp do platformy w zakresie wykorzystania narzędzi nadzoru do przeprowadzania kontroli, analizy danych i opracowania wyników. Organy prowadzące przedszkola i szkoły mogą korzystać z narzędzi dostępnych na platformie w zakresie dotyczącym wyników nadzoru pedagogicznego w prowadzonych przez nie przedszkolach i szkołach, a dyrektorzy, nauczyciele, uczniowie i rodzice – w trakcie kontroli w danym przedszkolu lub szkole w celu udzielania informacji na pytania zawarte w narzędziach nadzoru. 

Co roku kuratorzy oświaty obowiązkowo opracowują dla Ministra Edukacji Narodowej raporty z wynikami nadzoru pedagogicznego, w tym kontroli, w swym województwie i publikują zbiorcze raporty z kontroli na stronach internetowych kuratoriów. Kuratorzy wykorzystują wnioski do opracowania planu nadzoru pedagogicznego na kolejny rok szkolny, z uwzględnieniem konkretnych działań służących podnoszeniu jakości. Raporty kuratorów umożliwiają analizę porównawczą działalności przedszkoli, szkół i placówek na poziomie krajowym i są wykorzystywane przez Ministra przy określaniu głównych kierunków realizacji polityki oświatowej, włącznie z zadaniami w zakresie nadzoru, na kolejny rok szkolny.

Ocena pracy dyrektora przedszkola lub szkoły

Przepisy dotyczące oceny pracy dyrektora mają zastosowanie do dyrektorów przedszkoli i szkół publicznych (włącznie z prowadzonymi przez osoby fizyczne lub osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego) oraz dyrektorów będących nauczycielami (w odróżnieniu od tzw. dyrektorów-menedżerów niebędących nauczycielami; zob. rozdział 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji opiece oraz edukacji szkolnej”) w przedszkolach, szkołach i placówkach niepublicznych. 

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (z późn. zm.) ocena pracy dyrektora nie jest obowiązkowa. Przepisy nie określają częstotliwości oceny; wskazano w nich jedynie, że ocena może miejsce w dowolnym czasie, ale nie wcześniej niż po upływie roku od poprzedniej oceny.

Ocenę przeprowadza się z inicjatywy dyrektora lub na wniosek:

• organu sprawującego nadzór pedagogiczny (którym dla większości przedszkoli i szkół jest kurator oświaty);

• organu prowadzącego przedszkole lub szkołę (którym dla większości przedszkoli i szkół jest jednostka samorządu terytorialnego);

• rady przedszkola lub szkoły (w której skład wchodzą przedstawiciele nauczycieli, rodziców i uczniów), jeśli została utworzona, lub rady pedagogicznej (w której skład wchodzą dyrektor i wszyscy nauczyciele);

• rady rodziców przedszkola lub szkoły (w której skład wchodzą przedstawiciele rodziców wszystkich uczniów; ta możliwość dotyczy tylko przedszkoli i szkół dla dzieci i młodzieży). 

Oceny dokonuje organ nadzoru pedagogicznego wspólnie z organem prowadzącym przedszkole lub szkołę (zob. Procedura, wyniki i konsekwencje oceny pracy niżej). Ocena ma miejsce po zasięgnięciu opinii rady przedszkola lub szkoły i zakładowych organizacji związkowych.

Zakres i kryteria oceny pracy

Zgodnie z ustawą Karta Nauczyciela ocena dotyczy stopnia realizacji obowiązków dyrektora, a dodatkowo obowiązków nauczyciela w przypadku dyrektora będącego nauczycielem, które są określone w przepisach. 

Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 25 sierpnia 2022 r. w sprawie oceny pracy nauczycieli określa kryteria oceny pracy dyrektora. Obowiązkowe kryteria dotyczą zadań dyrektora w następujących obszarach: 

• kierowanie instytucją (organizacja pracy i współdziałanie z innymi organami przedszkola lub szkoły, wykonywanie obowiązków z zakresu prawa pracy, zarządzanie finansami), 

• sprawowanie nadzoru pedagogicznego (jeśli dyrektor jest nauczycielem, a w innym przypadku dotyczy to nauczyciela zajmującego stanowisko kierownicze), 

• tworzenie warunków do realizacji zadań przedszkola lub szkoły, prowadzenie związanej z tymi zadaniami dokumentacji oraz wdrażanie działań podnoszących jakość pracy przedszkola i szkoły,

• tworzenie warunków do respektowania praw dziecka i praw ucznia,

• podejmowanie działań wspierających rozwój uczniów i ich uczestnictwo w życiu przedszkola lub szkoły, 

• podejmowanie działań wychowawczych i profilaktycznych oraz tworzenie warunków do działań prozdrowotnych, 

• organizacja pomocy psychologiczno-pedagogicznej dla uczniów,

• wspieranie nauczycieli w rozwoju i doskonaleniu zawodowym oraz doskonalenie własnych kompetencji kierowniczych,

• współpraca ze środowiskiem lokalnym i partnerami społecznymi oraz budowanie pozytywnego wizerunku szkoły. 

Jeżeli dyrektor będący nauczycielem prowadzi zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, ocena obejmuje także obowiązkowe kryteria oceny pracy nauczyciela oraz jedno kryterium wybrane przez dyrektora spośród dodatkowych kryteriów oceny pracy nauczyciela (zob. Wewnętrzne zapewnianie jakości – ocena nauczycieli niżej).

Jeżeli dyrektor nie prowadzi zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, ocena pracy obejmuje także dwa kryteria spośród obowiązkowych kryteriów oceny pracy nauczycieli. Kryteria te dotyczą znajomości i realizacji praw dziecka oraz kształtowania u uczniów szacunku do drugiego człowieka, świadomości posiadanych praw oraz postawy obywatelskiej, patriotycznej i prospołecznej.

Procedura, wyniki i konsekwencje oceny pracy

Oceny dokonuje organ nadzoru pedagogicznego w porozumieniu z organem prowadzącym przedszkole lub szkołę. Jeżeli organ prowadzący jest równocześnie organem nadzoru pedagogicznego, oceny dokonuje organ nadzoru.

Te dwa organy dokonują oddzielnie tzw. ocen cząstkowych dotyczących określonych obowiązków kierowniczych, a w odniesieniu do pewnych obowiązków ocena cząstkowa jest dokonywana wspólnie przez obydwa organy: 

• organ nadzoru pedagogicznego: obowiązkowe kryteria oceny pracy dyrektora, które dotyczą sprawowania nadzoru pedagogicznego, tworzenia warunków do respektowania praw dziecka i ucznia oraz działań wspierających rozwój uczniów i ich aktywne uczestnictwo w życiu przedszkola i szkoły; obowiązkowe i dodatkowe kryteria oceny pracy nauczyciela;

• organ prowadzący przedszkole lub szkołę: obowiązkowe kryteria oceny pracy dyrektora, które dotyczą zarządzania finansami i czynności z zakresu prawa pracy; 

• organ nadzoru pedagogicznego w porozumieniu z organem prowadzącym: obowiązkowe kryteria oceny pracy dyrektora, które dotyczą następujących aspektów: organizacja pracy i współdziałanie z innymi organami przedszkola lub szkoły; tworzenie warunków do realizacji statutowych działań przedszkola lub szkoły i prowadzenie odpowiedniej dokumentacji oraz wdrażanie działań na rzecz podnoszenia jakości pracy; prowadzenie działań lub tworzenie warunków do działań z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej, działań wychowawczych, profilaktycznych i prozdrowotnych; wspieranie nauczycieli w rozwoju i doskonaleniu zawodowym oraz podnoszenie własnych kompetencji; współpraca ze środowiskiem lokalnym i partnerami społecznymi oraz budowanie pozytywnego wizerunku szkoły.  

Organy te określają w punktach poziom spełniania przez dyrektora kryteriów oceny (szczegółowa punktacja jest określona we wspomnianym wyżej rozporządzeniu). Podobnie jak w przypadku nauczycieli, zależnie od liczby punktów, ocena pracy dyrektora kończy się jedną z następujących ocen (określaną jako stwierdzenie uogólniające):

• ocena wyróżniająca: co najmniej 90% maksymalnej liczby punktów;

• ocena bardzo dobra: od 75% do 89.99% maksymalnej liczby punktów;

• ocena dobra: od 55% do 74.99%;

• ocena negatywna: poniżej 55%.

Dyrektor może odwołać się od oceny swej pracy do organu nadzoru pedagogicznego, który dokonał oceny. Wnioski rozpatruje zespół oceniający powołany przez organ nadzoru, w którego skład wchodzą przedstawiciele organu nadzoru pedagogicznego, organu prowadzącego, rady przedszkola lub szkoły albo – jeśli nie została powołana – rady rodziców, powołany na wniosek dyrektora nauczyciel-doradca metodyczny lub nauczyciel-konsultant (zob. informacje o doradcach i konsultantach w rozdziale 8.3 „Doskonalenie zawodowe nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”) oraz przedstawiciel organizacji związkowej.

Konsekwencją negatywnej oceny pracy jest odwołanie dyrektora przez organ, który powierzył mu to stanowisko.

Wewnętrzne zapewnianie jakości

Omówione niżej kontrole wewnętrzne są obowiązkowe zarówno na poziomie wychowania przedszkolnego, jak i w edukacji szkolnej, ale wyłącznie w odniesieniu do przedszkoli i szkół publicznych (oraz innych publicznych placówek systemu oświaty). Przedszkola i szkoły niepubliczne (oraz inne placówki niepubliczne systemu oświaty) mogą wprowadzać inne podejścia. Ocena pracy nauczycieli dotyczy zarówno sektora publicznego, jak i niepublicznego. 

Kontrola

Kontrole wewnętrzne są przeprowadzane w ramach nadzoru pedagogicznego i mają takie same cele jak kontrole zewnętrzne (zob. wyżej) (rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego, z późn. zm.). 

Podobnie jak kontrole zewnętrzne, kontrole wewnętrzne mają charakter planowy i doraźny. Dyrektor przedszkola lub szkoły (lub innej placówki systemu oświaty) obowiązkowo przeprowadza planowe kontrole w każdym roku szkolnym.

Dyrektor przygotowuje plan nadzoru pedagogicznego na każdy rok szkolny i przedstawia go radzie pedagogicznej (organowi kolegialnemu, w którego skład wchodzi dyrektor i wszyscy nauczyciele). Plan nadzoru zawiera tematykę i terminy planowanych kontroli oraz plan obserwacji zajęć dydaktycznych prowadzonych przez nauczycieli. W planie nadzoru należy uwzględnić kierunki realizacji polityki oświatowej państwa, ustalane na każdy rok szkolny przez Ministra Edukacji Narodowej, oraz wnioski z nadzoru pedagogicznego w poprzednim roku szkolnym. W tych ramach dyrektorzy ustalają szczegółową tematykę kontroli zgodnie ze specyficznymi potrzebami przedszkola lub szkoły.

Przepisy nie określają szczegółowo procedury kontroli wewnętrznych. Stwierdzają jedynie, że dyrektor przeprowadza kontrole we współpracy z pozostałą kadrą kierowniczą, a w tym celu:

• analizuje dokumentację przebiegu nauczania;

• obserwuje prowadzone przez nauczycieli zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze oraz inne zajęcia i czynności wynikające z zakresu działalności przedszkola lub szkoły.

W praktyce oznacza to, że obserwacja może obejmować zarówno hospitacje lekcji i innych zajęć, jak i na przykład obserwację spotkań nauczycieli z rodzicami.

Wyniki i wnioski z kontroli w danym roku szkolnym są przedstawiane przez dyrektora radzie pedagogicznej w sprawozdaniu z wewnętrznego nadzoru pedagogicznego. Wyniki kontroli wewnętrznych nie są publikowane, ale są obowiązkowo wykorzystywane do doskonalenia jakości pracy przedszkola lub szkoły oraz uwzględniane w kontroli zewnętrznej.

Ocena pracy nauczycieli

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (z późn. zm.) ocena pracy jest obowiązkowa dla nauczycieli początkujących, tj. nauczycieli, którzy posiadają kwalifikacje wymagane do wykonywania zawodu nauczyciela, ale nie posiadają stopnia nauczyciela mianowanego (pierwszego z dwóch stopni awansu nauczycieli) i odbywają przygotowanie do zawodu (zob. Przygotowanie do zawodu w rozdziale 8.2 „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”). Ocenę pracy przeprowadza się w drugim i ostatnim roku przygotowania do zawodu (oraz w ostatnim roku dodatkowego przygotowania, jeśli nauczyciel odbywa takie przygotowanie, ponieważ nie spełnił warunków jego ukończenia, określonych w przepisach). 

Ocenę pracy powiązaną z awansem zawodowym na stopień nauczyciela dyplomowanego (drugi i najwyższy stopień w systemie awansu) przeprowadza się na wniosek nauczyciela mianowanego, który zamierza ubiegać się o awans. W tym przypadku ocena nie jest określana w przepisach jako obowiązkowa, ale uzyskanie co najmniej bardzo dobrej oceny pracy stanowi jeden z warunków awansu. Ocena obejmuje ostatnie 3 lata pracy poprzedzające ocenę. Zob. Awans zawodowy w rozdziale 8.2. 

W innych przypadkach ocena pracy nie jest obowiązkowa. Zgodnie z Kartą Nauczyciela może mieć miejsce w dowolnym czasie, ale nie wcześniej niż po upływie roku od poprzedniej oceny. Ocena jest przeprowadzana z inicjatywy dyrektora przedszkola lub szkoły albo na wniosek:

• nauczyciela;

• organu sprawującego nadzór pedagogiczny nad przedszkolem lub szkołą (którym dla większości przedszkoli i szkół jest kurator oświaty);

• organu prowadzącego przedszkole lub szkołę (którym dla większości przedszkoli i szkół jest jednostka samorządu terytorialnego);

• rady szkoły (w której skład wchodzą przedstawiciele nauczycieli, rodziców i uczniów); 

• rady rodziców (w której skład wchodzą przedstawiciele rodziców wszystkich uczniów).

Zakres i kryteria oceny pracy

Zgodnie z przepisami Karty Nauczyciela ocena pracy dotyczy stopnia realizacji obowiązków dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych oraz innych obowiązków wynikających z zakresu działalności przedszkola lub szkoły. Przepisy określają obowiązkowe i dodatkowe kryteria oceny. Ocena obejmuje wszystkie kryteria obowiązkowe oraz po jednym z dodatkowych kryteriów wybranym przez dyrektora i nauczyciela zgodnie ze specyfiką jego pracy.

Kryteria oceny są określone w Rozporządzeniu Ministra Edukacji i Nauki z dnia 25 sierpnia 2022 r. w sprawie oceny pracy nauczycieli. Kryteria obowiązkowe dotyczą następujących obszarów:

• poprawność merytoryczna i metodyczna prowadzonych zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych;

• dbałość o bezpieczne i higieniczne warunki nauki, wychowania i opieki;

• znajomość praw dziecka i ich realizacja;

• wspieranie każdego ucznia, w tym ucznia niepełnosprawnego, w jego rozwoju oraz tworzenie warunków do aktywnego i pełnego uczestnictwa ucznia w życiu przedszkola lub szkoły oraz środowiska lokalnego;

• kształtowanie u uczniów szacunku do drugiego człowieka, świadomości posiadanych praw oraz postaw obywatelskiej, patriotycznej i prospołecznej;

• współpraca z innymi nauczycielami w realizacji zadań przedszkola lub szkoły; 

• przestrzeganie przepisów prawa oraz wewnętrznych regulacji przedszkola lub szkoły;

• poszerzanie wiedzy i doskonalenie umiejętności związanych z wykonywaną pracą;

• współpraca z rodzicami (dotyczy wyłącznie nauczycieli pracujących w przedszkolach i szkołach dla dzieci i młodzieży).

Dodatkowe kryteria dotyczą m.in. następujących aspektów: planowanie, organizowanie i prowadzenie zajęć z wykorzystaniem metod aktywizujących ucznia; opracowywanie i wprowadzanie innowacyjnych programów nauczania lub innowacyjnych rozwiązań w prowadzeniu zajęć; diagnozowanie potrzeb i możliwości uczniów i indywidualizowania pracy z uczniem; analizowanie własnej pracy i doskonalenie procesu dydaktyczno-wychowawczego i opiekuńczego; realizacja zajęć i działań wykraczających poza obowiązkowy wymiar zajęć. 

Procedura i wyniki oceny pracy

Zgodnie z wspomnianym wyżej rozporządzeniem oceny pracy dokonuje dyrektor przedszkola lub szkoły (lub dyrektor wspólnie z nauczycielem zajmującym stanowisko kierownicze, jeżeli dyrektor nie jest nauczycielem). W trakcie oceny dyrektor:

• zasięga opinii rady rodziców (w typach przedszkoli i szkół, w których powołuje się taką radę);

• może zasięgnąć opinii samorządu uczniowskiego;

• z własnej inicjatywy może zasięgnąć, a na wniosek nauczyciela zasięga, opinii nauczyciela-doradcy metodycznego (zob. informacje o doradcach w rozdziale 8.3 „Doskonalenie zawodowe nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”) na temat pracy ocenianego nauczyciela, a jeśli jest to niemożliwe – opinii innego nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego;

• w przypadku nauczyciela początkującego odbywającego przygotowanie do zawodu, zasięga opinii mentora ocenianego nauczyciela.

Rada rodziców i mentor przedstawiają pisemną opinię w terminie ustalonym w przepisach, ale nieprzedstawienie opinii nie wstrzymuje procesu oceny.

Dyrektor ustala ocenę pracy po zapoznaniu nauczyciela z jej projektem i wysłuchaniu jego uwag i zastrzeżeń.

Stopień spełnienia każdego z kryteriów jest oceniany w punktach (szczegółowa punktacja jest określona we wspomnianym wyżej rozporządzeniu). Zależnie od liczby uzyskanych punktów ocena kończy się jedną z czterech następujących ocen (określaną jako stwierdzenie uogólniające):

• ocena wyróżniająca: co najmniej 90% maksymalnej liczby punktów;

• ocena bardzo dobra: od 75% do 89,99%;

• ocena dobra: od 55% do 74,99%;

• ocena negatywna: poniżej 55%.

Nauczyciel może odwołać się od oceny dyrektora do organu nadzoru pedagogicznego (którym dla większości przedszkoli i szkół jest kurator oświaty; zob. Organy odpowiedzialne wyżej). Odwołanie rozpatruje zespół powołany przez ten organ. W skład zespołu wchodzą: przedstawiciele organu nadzoru pedagogicznego, rady pedagogicznej szkoły i rady rodziców (po jednym z każdego z tych organów), doradca metodyczny lub nauczyciel-konsultant oraz – na wniosek ocenianego nauczyciela – wskazany przez niego przedstawiciel zakładowej organizacji związku zawodowego. Decyzja organu sprawującego nadzór pedagogiczny jest ostateczna.

Konsekwencje oceny pracy i wykorzystanie wyników oceny

Uzyskanie co najmniej dobrej oceny pracy stanowi jeden z warunków awansu nauczyciela początkującego na stopień nauczyciela mianowanego, a uzyskanie co najmniej bardzo dobrej oceny pracy – jeden z warunków awansu nauczyciela mianowanego na stopień nauczyciela dyplomowanego. Zob. informacje o awansie w rozdziale w rozdziale 8.2 „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”. 

Zgodnie z przepisami Karty Nauczyciela konsekwencją uzyskania negatywnej oceny pracy jest rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem, niezależnie od tego, czy ocena jest powiązana z awansem zawodowym. 

Ponadto nauczyciel początkujący, który uzyskał negatywną ocenę pracy w drugim roku przygotowania do zawodu, nie może być ponownie zatrudniony w tej samej szkole do czasu uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego. Po podjęciu zatrudnienia w innej szkole nauczyciel odbywa przygotowanie do zawodu w określonym w przepisach wymiarze (zob. rozdział 8.2), do którego nie wlicza się okresu dotychczas odbytego przygotowania do zawodu. Nauczyciel początkujący, który uzyskał negatywną ocenę pracy w ostatnim roku przygotowania do zawodu, po podjęciu zatrudnienia w innej szkole odbywa dodatkowe przygotowanie do zawodu. 

Nauczyciele wykorzystują wyniki oceny pracy, gdy ubiegają się w drodze konkursu o stanowisko dyrektora. Dyrektorzy wykorzystują je także w celu przyznawania nauczycielom dodatków motywacyjnych i nagród zgodnie z wewnętrznym regulaminem przedszkola lub szkoły oraz składania wniosków o nagrody do organów wyższego szczebla.

Ogólne wnioski z oceny pracy nauczycieli służą planowaniu pracy przedszkola lub szkoły. Dyrektorzy uwzględniają wyniki oceny pracy nauczycieli przy tworzeniu corocznych planów nadzoru pedagogicznego, które obejmują dwa mechanizmy nadzoru – kontrole wewnętrzne oraz wspomaganie, w tym m.in. doskonalenie zawodowe nauczycieli (zob. ogólne informacje o nadzorze pedagogicznym we wstępnej części rozdziału 10.1 „Zapewnianie jakości kształcenia we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej” i szczegółowe informacje o kontrolach wyżej).