Informacje ogólne

W Polsce istnieją trzy odrębne systemy, w których funkcjonują odmienne rozwiązania w zakresie zapewniania jakości: 

• system opieki nad dziećmi w wieku 0-3 lata, niepowiązany z systemem oświaty;

• system oświaty obejmujący wychowanie przedszkolne dla dzieci w wieku 3-6/7 lat, edukację szkolną dzieci i młodzieży oraz kształcenie dorosłych w szkołach dla dorosłych, szkołach branżowych II stopnia i szkołach policealnych, a także w określonych rodzajach placówek oświatowych; 

• system szkolnictwa wyższego i nauki. 

Poza systemem oświaty kształcenie dorosłych prowadzą też różne podmioty w ramach działalności gospodarczej lub edukacyjno-szkoleniowej związanej z rynkiem pracy, których nie dotyczą obowiązkowe mechanizmy zapewniania jakości przewidziane dla systemu oświaty. 

Wczesna opieka i edukacja oraz edukacja szkolna

Opieka nad dziećmi w wieku do 3 lat

Opieka nad dziećmi w wieku 0-3 lata jest sprawowana w żłobkach i klubach dziecięcych oraz przez opiekunów dziennych i nianie (zob. rozdział 3 „Wczesna edukacja i opieka”). Rozwiązania w zakresie zapewniania jakości nie dotyczą niań (formalne i prawne wymogi dla niań przedstawiono w rozdziale 3.5 „Edukacja i opieka domowa). 

Zakres zapewniania jakości wyznaczają określone w przepisach warunki tworzenia i prowadzenia żłobków i klubów dziecięcych oraz świadczenia opieki przez opiekunów dziennych (zob. rozdział 3), wymagania kwalifikacyjne dla osób, które kierują instytucjami opieki (zob. rozdział 9.1 „Kadra kierownicza we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”) i sprawują opiekę nad dziećmi (zob. rozdział 3.5), oraz standardy opieki nad dziećmi i inne standardy. 

Istotną zmianą w ostatnich latach było określenie jednolitych standardów opieki nad dziećmi na poziomie krajowym w 2023 r. (co wcześniej leżało w gestii władz lokalnych), chociaż nie miały one początkowo charakteru obowiązkowego. Przeformułowane w 2024 r. standardy niezbędne (obowiązkowe) i fakultatywne (dotyczące podnoszenia jakości) wchodzą w życie 1 stycznia 2026 r. (lub weszły w życie 1 czerwca 2025 r. w odniesieniu do nowych podmiotów i dziennych opiekunów ubiegających się o zarejestrowanie działalności). Standardy rozszerzyły zakres obowiązkowych działań w zakresie zewnętrznego i wewnętrznego zapewniania jakości – dotychczas obejmowały one wyłącznie wymogi prawne (np. warunki sanitarno-lokalowe, kwalifikacje kadry, liczba dzieci przypadających na jednego opiekuna), a obecnie obejmują także m.in. relacje między dziećmi a personelem, uczenie się, rozwój i dobrostan dzieci. 

W ramach zewnętrznego zapewniania jakości władze lokalne prowadzą rejestrżłobków i klubów dziecięcych oraz wykaz dziennych opiekunów i przeprowadzają kontrole w tych trzech instytucjach opieki. Zarówno na etapie wpisu do rejestru/wykazu, jak i w trakcie kontroli władze lokalne sprawdzają zgodność z prawnymi wymogami prowadzenia działalności, a od 1 czerwca 2025 r. lub 1 stycznia 2026 r. (zob. wyżej) także spełnianie standardów opieki i innych standardów określonych w przepisach (np. standardów ochrony małoletnich). 

Za wewnętrzne zapewnianie jakości odpowiada całościowo dyrektor żłobka/osoba kierująca klubem dziecięcym lub opiekun dzienny. Osoby te są zobowiązane do zapewnienia zgodności działalności z wymogami prawnymi, a od 1 czerwca 2025 r. lub 1 stycznia 2026 r. (zob. wyżej) także ze standardami opieki i innymi standardami. Niezbędne standardy opieki zobowiązują do dokonywania samooceny działań i pracy personelu w zakresie pracy z dzieckiem oraz badania satysfakcji rodziców co najmniej raz w roku. Dyrektorzy żłobków lub osoby kierujące klubami dziecięcymi mogą przeprowadzać kontrole wewnętrzne. Szczegółowe procedury wewnętrznego zapewniania jakości określają regulacje wewnętrzne danej instytucji opieki. 

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna

W systemie oświaty istnieją jednakowe rozwiązania dla wychowania przedszkolnego i edukacji szkolnej. Niektóre mechanizmy zapewniania jakości dotyczą wyłącznie sektora publicznego, a przedszkola (lub inne formy wychowania przedszkolnego) i szkoły niepubliczne mogą wprowadzać własne rozwiązania. 

Zewnętrzne zapewnianie jakości obejmuje kontrole przeprowadzane w przedszkolach i szkołach publicznych i niepublicznych w ramach nadzoru pedagogicznego oraz ocenę pracy dyrektora przedszkola lub szkoły. Przepisy mają zastosowanie do oceny pracy dyrektorów przedszkoli i szkół publicznych oraz dyrektorów będących nauczycielami w przedszkolach i szkołach niepublicznych. 

Zgodnie z przepisami celem kontroli jest ocena: (1) stanu przestrzegania przepisów prawa dotyczących działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej; (2) przebiegu procesów kształcenia i wychowania; oraz (3) efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej. Kontrole przeprowadzają wizytatorzy z organu nadzoru pedagogicznego (którym dla większości przedszkoli, szkół i innych placówek oświatowych jest kuratorium oświaty, stanowiące jednostkę administracji rządowej na szczeblu województwa). Ogólny zakres kontroli wyznaczają jej cele, a tematykę kontroli ustala na każdy rok szkolny Minister Edukacji Narodowej w kierunkach realizacji polityki oświatowej państwa. Na tej podstawie każdy kurator oświaty określa liczbę przedszkoli i szkół podlegających kontroli wraz z ich tematyką w planie nadzoru pedagogicznego na dany rok szkolny. 

Ocena pracy dyrektora nie jest obowiązkowa; jest przeprowadzana z inicjatywy dyrektora lub na wniosek organów zarządzających przedszkolem lub szkołą, organu prowadzącego przedszkole lub szkołę, lub organu sprawującego nadzór pedagogiczny (zob. organy zarządzające w rozdziale 1 „Organizacja systemu edukacji. Administracja edukacyjna”). Ocenę przeprowadzają wspólnie organ prowadzący i organ nadzoru pedagogicznego, zgodnie z kryteriami określonymi w przepisach. 

Przedstawiciele organu prowadzącego i organu nadzoru pedagogicznego oraz eksperci zewnętrzni uczestniczą także w procedurze awansu zawodowego nauczycieli, która uwzględnia ocenę pracy i obejmuje m.in. ocenę ich wiedzy i umiejętności w trakcie egzaminu lub rozmowy kwalifikacyjnej. Zob. informacje o awansie w rozdziale 8.2 „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”. 

Wewnętrzne zapewnianie jakości obejmuje kontrole przeprowadzane w ramach wewnętrznego nadzoru pedagogicznego oraz ocenę pracy nauczycieli. Przepisy dotyczące kontroli wewnętrznych mają zastosowanie do przedszkoli i szkół publicznych, a przepisy dotyczące oceny pracy nauczycieli odnoszą się zarówno do sektora publicznego, jak i niepublicznego.

Cele wyznaczające ogólny zakres kontroli wewnętrznych są takie same jak dla kontroli zewnętrznych. Dyrektor przedszkola lub szkoły publicznej obowiązkowo przeprowadza kontrole w każdym roku szkolnym i określa ich tematykę w planie nadzoru pedagogicznego na dany rok, uwzględniając ustawowe cele kontroli i kierunki realizacji polityki oświatowej państwa, wyniki nadzoru w poprzednim roku oraz specyficzne potrzeby przedszkola lub szkoły. Wyniki kontroli wewnętrznej uwzględnia się w kontroli zewnętrznej.

Ocena pracy nauczyciela jest obowiązkowa dla nauczyciela odbywającego przygotowanie do zawodu oraz w przypadku, gdy nauczyciel mianowany (tj. posiadający pierwszy z dwóch stopni w systemie awansu) zamierza ubiegać się o stopień nauczyciela dyplomowanego (drugi i najwyższy stopień awansu). W innym przypadku ocena pracy może mieć miejsce z inicjatywy dyrektora lub na wniosek samego nauczyciela, organów zarządzających przedszkolem lub szkołą, organu prowadzącego przedszkole lub szkołę, lub organu sprawującego nadzór pedagogiczny. Ocenę przeprowadza dyrektor przedszkola lub szkoły (we współpracy z nauczycielem zajmującym stanowisko kierownicze, jeśli dyrektor nie jest nauczycielem) zgodnie z kryteriami określonymi w przepisach. 

Szkolnictwo wyższe

Zewnętrzne zapewnianie jakości obejmuje szereg procesów na poziomie uczelni, jednostki organizacyjnej (szkoły doktorskiej) lub kierunku/programu studiów. Większość z nich jest obowiązkowa dla uczelni (lub innych instytucji naukowych prowadzących szkoły doktorskie). Procesy obowiązkowe można też określić jako procesy akredytacji (choć tego terminu używa się w przepisach wyłącznie w odniesieniu do studiów na kierunkach pielęgniarstwo i położnictwo), ponieważ kończą się wydaniem formalnej decyzji, która warunkuje utworzenie lub kontynuację działalności uczelni niepublicznych, utworzenie lub kontynuację prowadzenia studiów lub kontynuację działalności szkoły doktorskiej w uczelniach publicznych i niepublicznych (lub innych instytucjach naukowych).

Obowiązkowe procesy zewnętrznego zapewniania jakości: 

• Wpisywanie uczelni niepublicznych do ewidencji i przedłużanie ważności wpisu: Ten proces warunkuje rozpoczęcie i prowadzenie działalności przez uczelnie niepubliczne. Wnioski o wpis i jego przedłużenie opiniuje Polska Komisja Akredytacyjna (PKA), a Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego podejmuje decyzje oraz wpisuje uczelnie i przedłuża ważność wpisu do ewidencji uczelni niepublicznych.

• Wydawanie pozwoleń na utworzenie studiów: Proces ten dotyczy studiów pierwszego i drugiego stopnia oraz jednolitych studiów magisterskich na wszystkich kierunkach studiów w nowotworzonych uczelniach niepublicznych oraz istniejących uczelniach publicznych i niepublicznych, które nie spełniają ustawowych warunków autonomicznego tworzenia studiów na danym kierunku (zob. Podejścia i metody zapewniania jakości – Wydawanie pozwoleń na utworzenie studiów w rozdziale 10.2 ‘Zapewnianie jakości kształcenia w szkolnictwie wyższym’). Z wyjątkiem określonych ustawowo przypadków Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego wydaje pozwolenia po zaopiniowaniu przez PKA wniosku złożonego przez uczelnię. W przypadku studiów na kierunkach lekarskim, lekarsko-dentystycznym i farmacji Minister zasięga również opinii Ministra Zdrowia, a w przypadku kierunków pielęgniarstwo i położnictwo wymagana jest dodatkowa akredytacja, przyznawana przez Ministra Zdrowia po dokonaniu oceny przez Krajową Radę Akredytacyjną Szkół Pielęgniarek i Położnych (KRASzPiP).

• Ocena programowa ex post: Ocena dotyczy wszystkich kierunków studiów pierwszego i drugiego stopnia oraz jednolitych studiów magisterskich, na których jest prowadzone kształcenie, w uczelniach publicznych i niepublicznych. Ocenę przeprowadza PKA, która podejmuje też decyzje w tym procesie bez udziału Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

• Akredytacja nowotworzonych studiów i istniejących studiów na kierunkach pielęgniarstwo i położnictwo: Akredytacja dotyczy spełniania przez uczelnie standardów kształcenia określonych w przepisach. Akredytację przyznaje Minister Zdrowia na podstawie oceny dokonanej przez KRASzPiP.

• Ewaluacja jakości kształcenia w szkołach doktorskich: Komisja Ewaluacji Nauki (KEN) (organ, który odpowiada także za ewaluację działalności naukowej) dokonuje oceny i podejmuje decyzje w tym procesie. Pierwsze ewaluacje zostały przeprowadzone w ostatnim kwartale 2024 r.

Ponadto uczelnie mogą dobrowolnie wystąpić do PKA z wnioskiem o dokonanie dwóch następujących rodzajów ocen: 

• Ocena kompleksowa: Ocena ma koncentrować się na skuteczności działań w zakresie wewnętrznego zapewniania jakości we wszystkich dziedzinach, w których dana uczelnia prowadzi kształcenie. Przepisy określają ogólne kryteria oceny, ale szczegółowe standardy nie zostały jeszcze opracowane. 

• Ocena programowa ex ante: Proces ten dotyczy kierunków studiów, na których nie rozpoczął się jeszcze cykl kształcenia, a opinia PKA ma umożliwić uczelni lepsze przygotowanie oferty edukacyjnej i zapewnienie jej zgodności ze standardami PKA. PKA będzie przeprowadzać taką ocenę od roku akademickiego 2025/2026. 

Przepisy odnoszą się jedynie do kilku aspektów wewnętrznego zapewniania jakości. Do zadań senatu uczelni należy ocena jej funkcjonowania. Obowiązkowymi elementami wewnętrznego zapewniania jakości są: okresowa ocena zajęć dokonywana przez studentów i doktorantów, monitorowanie karier absolwentów oraz okresowa ocena pracy nauczycieli akademickich. Szczegółowe rozwiązania określają regulacje wewnętrzne uczelni. Wewnętrzne zapewnianie jakości jest uwzględniane w zewnętrznej ocenie przez PKA i KRASzPiP. 

Kształcenie dorosłych

W szkołach dla dorosłych, szkołach branżowych II stopnia i szkołach policealnych (które kształcą osoby dorosłe, ale w przepisach nie są zaliczane do szkół dla dorosłych) oraz placówkach prowadzących kształcenie ustawiczne w formach pozaszkolnych, które należą do systemu oświaty, obowiązują takie same rozwiązania w zakresie zapewniania jakości jak w edukacji szkolnej dla dzieci i młodzieży (zob. wyżej). 

W odniesieniu do podmiotów, które prowadzą kształcenie ustawiczne w formach pozaszkolnych poza systemem oświaty, w ramach działalności gospodarczej lub szkoleniowej na rzecz rynku pracy, przepisy nie określają obowiązkowych ani zalecanych rozwiązań dotyczących zapewniania jakości. Poszczególne podmioty wprowadzają własne rozwiązania w tym zakresie.

Zarówno wskazane w przepisach rodzaje placówek systemu oświaty, jak i podmioty działające poza systemem oświaty mogą ubiegać się dobrowolnie o akredytację określonych form kształcenia ustawicznego, którą przyznaje kurator oświaty. 

Przepisy prawne

(Dostęp: 25.07.2025)

Uwaga: W styczniu 2021 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej i Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego zostały połączone w Ministerstwo Edukacji i Nauki (MEiN), a w styczniu 2024 r. MEiN zostało podzielone na Ministerstwo Edukacji Narodowej i Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W związku z tym rozporządzenia dotyczące oświaty i szkolnictwa wyższego były wydawane przez różnych ministrów. 

Opieka nad dziećmi w wieku do 3 lat 

• Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn zm.): określa m.in. zasady organizowania i funkcjonowania instytucji opieki na dziećmi, kwalifikacje osób kierujących instytucjami opieki i sprawujących opiekę oraz ogólne zasady nadzoru nad instytucjami opieki.

• Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich (z późn. zm.): określa standardy ochrony małoletnich, które są obowiązkowe dla podmiotów prowadzących działalność opiekuńczą i oświatową oraz organów zarządzających placówkami prowadzącymi taką działalność. 

• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 lipca 2014 r. w sprawie wymagań lokalowych i sanitarnych, jakie musi spełniać lokal, w którym ma być prowadzony żłobek lub klub dziecięcy (z późn. zm.): określa wymagania, których spełnienie jest jednym z warunków wpisania do rejestru i prowadzenia żłobków i klubów dziecięcych. 

• Rozporządzenie Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 19 września 2023 w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3 (obowiązujące do 31 grudnia 2025 r.) / Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2024 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3 (obowiązujące od 1 stycznia 2026 r.): rozporządzenie z 2024 r. określa niezbędne i fakultatywne standardy opieki. 

• Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.): reguluje kluczowe aspekty funkcjonowania systemu oświaty, włącznie z kształceniem dorosłych w szkołach dla dorosłych, branżowych szkołach II stopnia, szkołach policealnych i placówkach należących do systemu oświaty. W odniesieniu do zapewniania jakości ustawa określa ogólny zakres i zasady sprawowania nadzoru pedagogicznego nad przedszkolami, szkołami i placówkami, które są uszczegółowione w odpowiednim rozporządzeniu ministra odpowiedzialnego za system oświaty.

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna

• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (z późn. zm.): reguluje najistotniejsze kwestie dotyczące nauczycieli zatrudnionych w systemie oświaty; określa m.in. ogólne zasady oceny nauczycieli, uszczegółowione w odpowiednim rozporządzeniu ministra.

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (z późn. zm.): określa szczegółowe rozwiązania w zakresie nadzoru pedagogicznego, który obejmuje m.in. kontrolę jako główny mechanizm zapewniania jakości.

• Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 25 sierpnia 2022 r. w sprawie oceny pracy nauczycieli: określa procedurę i kryteria oceny nauczycieli oraz dyrektorów przedszkoli, szkół i innych placówek funkcjonujących w systemie oświaty.

Szkolnictwo wyższe

• Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (z późn. zm.): reguluje kluczowe aspekty systemu szkolnictwa wyższego. W zakresie zapewniania jakości określa ogólne zasady funkcjonowania Polskiej Komisji Akredytacyjnej (PKA) i Komisji Ewaluacji Nauki (KEN) oraz przeprowadzania ocen programowych, ocen kompleksowych i ewaluacji jakości kształcenia w szkołach doktorskich.

• Ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej z dnia 15 lipca 2011 r. (z późn. zm.): reguluje kluczowe kwestie związane z kształceniem pielęgniarek i położnych, a w zakresie zapewniania jakości określa ogólne zasady funkcjonowania Krajowej Rady Akredytacyjnej Szkół Pielęgniarek i Położnych oraz akredytacji studiów na kierunkach pielęgniarstwo i położnictwo.

• Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 12 września 2018 r. w sprawie kryteriów oceny programowej: określa ogólne kryteria ocen programowych dokonywanych przez PKA.

• Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 14 maja 2025 r. w sprawie kryteriów oceny kompleksowej: określa ogólne kryteria ocen kompleksowych, które będą przeprowadzane przez PKA. 

• Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 27 września 2021 w sprawie ewaluacji jakości kształcenia w szkole doktorskiej: określa kryteria i procedurę ewaluacji dokonywanych przez KEN.

• Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 września 2018 r. w sprawie studiów (z późn. zm.) określa m.in. ogólne wymagania dotyczące programu studiów i dyplomu ukończenia studiów, które są uwzględnianie w ocenach PKA, oraz zakres informacji przedstawianych we wnioskach o pozwolenie na utworzenie studiów opiniowanych przez PKA.

• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 listopada 2012 r. w sprawie Krajowej Rady Akredytacyjnej Szkół Pielęgniarek i Położnych (z późn. zm.): uszczegóławia zasady akredytacji studiów na kierunkach pielęgniarstwo i położnictwo oraz funkcjonowania Rady określone w ustawie o zawodach pielęgniarki i położnej.

Kształcenie dorosłych

• Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (z późn. zm.) określa tzw. instytucje rynku pracy, prowadzące m.in. działalność edukacyjno-szkoleniową, które mogą ubiegać się o akredytację kształcenia ustawicznego.

• Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 4 grudnia 2024 r. w sprawie akredytacji kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych: określa szczegółowe zasady akredytacji kształcenia ustawicznego dla placówek systemu oświaty oraz podmiotów funkcjonujących poza systemem oświaty.  

Szkoły dla dorosłych, szkoły branżowe II stopnia i szkoły policealne oraz placówki kształcące dorosłych, które funkcjonują w ramach systemu oświaty, podlegają przepisom obowiązującym w systemie oświaty – zob. wyżej.