Opieka nad dziećmi w wieku do 3 lat

Personel sprawujący opiekę nad dziećmi w wieku do 3 lat nie jest uznawany w przepisach za nauczycieli. Zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn. zm.) opiekę sprawują opiekunowie, dzienni opiekunowie i nianie. 

Nie istnieje jednolity system kształcenia personelu sprawującego opiekę nad dziećmi do 3 lat. Określone w przepisach wymagania kwalifikacyjne dla opiekunów w żłobkach i klubach dziecięcych oraz dziennych opiekunów (zob. rozdział 8.1.5 „Kwalifikacje, ocena, świadectwa”) wskazują wiele możliwych ścieżek kształcenia. Obejmują one m.in. kształcenie w szkole policealnej lub kwalifikacyjny kurs zawodowy w zawodzie opiekunka dziecięca po uzyskaniu wykształcenia średniego lub średniego branżowego, studia pierwszego stopnia, studia drugiego stopnia, jednolite studia magisterskie lub studia podyplomowe w uczelni na odpowiednim kierunku lub specjalności związanej z opieką nad małym dzieckiem i/lub rozwojem dziecka (np. pielęgniarstwo, położnictwo, kierunki pedagogiczne, nauczycielskie lub psychologiczne). 

Osoby, które nie spełniają szczegółowych wymagań kwalifikacyjnych dotyczących profilu czy kierunku wykształcenia i/lub doświadczenia zawodowego, muszą ukończyć szkolenie w zakresie opieki na dzieckiem, w tym udzielania dziecku pierwszej pomocy. Zakres programowy tych szkoleń jest ustalony w przepisach (zob. rozdział 8.1.3 „Programy kształcenia, poziomy specjalizacji, sylwetka absolwenta”). 

Przepisy dotyczące opieki nad dziećmi nie określają ścieżek kształcenia ani wymagań dotyczących wykształcenia dla niań zatrudnianych przez rodziców lub opiekunów dzieci.  W związku z tym nianie nie zostały uwzględnione w kolejnych podrozdziałach dotyczących kształcenia, z wyjątkiem podrozdziału „Kwalifikacje, ocena, świadectwa”, który przedstawia ogólne wymagania dla niań. 

Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna

Od 1 października 2016 r. kształcenie nauczycieli systemu oświaty jest prowadzone wyłącznie w systemie szkolnictwa wyższego, w ramach jednolitych studiów magisterskich lub studiów pierwszego i drugiego stopnia (5-letniego cyklu kształcenia prowadzącego do uzyskania tytułu zawodowego magistra) oraz studiów podyplomowych.  Przepisy dotyczące wymagań kwalifikacyjnych przewidują jednak szereg wyjątków od reguły 5-letniego cyklu kształcenia. Dotyczą one m.in. nauczycieli teoretycznych przedmiotów zawodowych i nauczycieli praktycznej nauki zawodu, od których nie wymaga się wykształcenia na poziomie magisterskim. Zob. Alternatywne ścieżki kształcenia w rozdziale 8.1. „Kształcenie nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”. 

Szczegółowe standardy kształcenia są określone w Rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela(z późn. zm.). Standard kształcenia dla nauczycieli przedszkola i edukacji wczesnoszkolnej dotyczy nauczycieli przedszkoli i klas I-III szkoły podstawowej. Standard kształcenia dla pozostałych nauczycieli ma zastosowanie do nauczycieli w klasach IV-VIII szkół podstawowych i szkołach ponadpodstawowych, włącznie z nauczycielami przedmiotu, nauczycielami teoretycznych przedmiotów zawodowych i nauczycielami praktycznej nauki zawodu, a także do nauczycieli prowadzących określone zajęcia i nauczycieli psychologów. (Informacje o specjalistach, m.in. nauczycielach psychologach, pedagogach, terapeutach pedagogicznych, logopedach, przedstawiono w rozdziale 9.3 „Kadra odpowiedzialna za poradnictwo we wczesnej edukacji i opiece oraz edukacji szkolnej”).  

Kształcenie nauczycieli przedszkoli i klas I-III szkół podstawowych jest prowadzone na kierunku pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna, wyłącznie na jednolitych studiach magisterskich. Nie ma możliwości kształcenia tej grupy nauczycieli w formie studiów podyplomowych.

Kształcenie nauczycieli przedmiotu dla klas IV-VIII szkoły podstawowej i szkół ponadpodstawowych jest prowadzone na jednolitych studiach magisterskich lub studiach pierwszego i drugiego stopnia prowadzonych łącznie w tym samym zakresie merytorycznym. 

Kształcenie na studiach podyplomowych przygotowujące do zawodu nauczyciela może być prowadzone w zakresie przygotowania: 

• psychologiczno-pedagogicznego i dydaktycznego do nauczania przedmiotu lub prowadzenia zajęć, 

• psychologiczno-pedagogicznego i dydaktycznego do nauczania teoretycznych przedmiotów zawodowych lub praktycznej nauki zawodu, 

• merytorycznego i dydaktycznego do nauczania kolejnego przedmiotu lub prowadzenia kolejnych zajęć, 

• pedagogicznego do wykonywania zawodu nauczyciela psychologa,

• psychologiczno-pedagogicznego i dydaktycznego do nauczania języka obcego.

Obecnie nauczyciele z wyższym wykształceniem (tj. tytułem licencjata/inżyniera lub magistra) stanowią 98% ogółu nauczycieli zatrudnionych w systemie oświaty. 

Instytucje, poziomy i modele kształcenia

Opieka  nad dziećmi w wieku do 3 lat

Modele/ścieżki kształcenia 

Jak wyjaśniono w części wstępnej, nie istnieje jednolity system kształcenia opiekunów lub dziennych opiekunów, a wymagania kwalifikacyjne dla tego personelu (zob. rozdział 8.1.5 „Kwalifikacje, ocena, świadectwa”) wskazują wiele różnych możliwych ścieżek kształcenia. 

Przyszli opiekunowie mogą uzyskać wymagane kwalifikacje w ramach równoległego lub etapowego modelu kształcenia. W modelu równoległym (ang. concurrent model), w którym wymagane kwalifikacje zdobywa się po ukończeniu jednego cyklu kształcenia, obecnie mieszczą się:

• kształcenie w szkole policealnej przygotowujące do wykonywania zawodu opiekunka dziecięca (oraz zdanie zewnętrznych egzaminów zawodowych wymaganych do uzyskania kwalifikacji opiekunki), 

• studia na kierunkach pielęgniarstwo lub położnictwo, kierunkach pedagogicznych (np. wczesne wspomaganie rozwoju), kierunkach przygotowujących do wykonywania zawodu nauczyciela (np. nauczyciela edukacji wczesnoszkolnej) lub kierunkach psychologicznych (np. psychologia dziecięca lub wychowawcza) (zob. pełną listę kierunków/specjalności w wymogach kwalifikacyjnych w rozdziale 8.1.5). 

Model etapowy (ang. consecutive model) może obejmować następujące ścieżki: 

• kształcenie w szkole średniej lub średniej branżowej, a następnie kwalifikacyjne kursy zawodowe w zawodzie opiekunka dziecięca (oraz zdanie zewnętrznych egzaminów wymaganych do uzyskania kwalifikacji opiekunki) lub specjalne szkolenie dla opiekunów w pełnym wymiarze (lub odpowiednie doświadczenie w pracy z dziećmi do 3 lat) lub

• studia na dowolnym kierunku, którego program obejmuje zagadnienia związane z opieką lub rozwojem małego dziecka, oraz specjalne szkolenie uzupełniające dla opiekunów lub

• studia na innym kierunku oraz studia podyplomowe w specjalnościach pedagogicznych lub psychologicznych (zob. pełną listę kierunków/specjalności w wymogach kwalifikacyjnych w rozdziale 8.1.5). 

W wariantach kształcenia etapowego przyszli opiekunowie muszą także ukończyć szkolenie w zakresie udzielania dziecku pierwszej pomocy. 

Wymogi kwalifikacyjne dla dziennego opiekuna wskazują jedynie ścieżki kształcenia etapowego, przy czym zakres i czas trwania specjalnego szkolenia dla dziennych opiekunów zależy od posiadanych kwalifikacji (zob. Liczba godzin przeznaczonych na kształcenie lub szkolenie niżej): 

• kształcenie w szkole policealnej w zawodzie opiekunka dziecięca (i zdanie zewnętrznych egzaminów zawodowych wymaganych do uzyskania kwalifikacji), a następnie specjalne szkolenie uzupełniające dla dziennego opiekuna lub

• kształcenie w szkole średniej lub średniej branżowej, a następnie kwalifikacyjne kursy zawodowe w zawodzie opiekunka dziecięca (i zdanie zewnętrznych egzaminów zawodowych wymaganych do uzyskania kwalifikacji) oraz specjalne szkolenie uzupełniające dla dziennego opiekuna lub

• kształcenie w szkole średniej lub średniej branżowej, a następnie specjalne szkolenie dla dziennego opiekuna w pełnym wymiarze lub

• studia na kierunku pielęgniarstwo lub położnictwo, kierunkach pedagogicznych lub nauczycielskich (zob. pełną listę kierunków/specjalności w wymogach kwalifikacyjnych w rozdziale 8.1.5), a następnie specjalne szkolenie uzupełniające dla opiekuna dziennego. 

Na zasadzie wyjątku specjalnego szkolenia dla dziennych opiekunów nie muszą ukończyć osoby, które posiadają odpowiednie doświadczenie zawodowe i ukończyły szkolenie z udzielania dziecku pierwszej pomocy (zob. szczegółowe informacje w rozdziale 8.1.5). 

Liczba godzin przeznaczonych na kształcenie lub szkolenie

Zakres tematyczny i liczbę godzin kształcenia w zawodzie opiekunka dziecięca określa podstawa programowa dla tego zawodu (rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 maja 2019 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz dodatkowych umiejętności zawodowych w zakresie wybranych zawodów szkolnictwa branżowego (z późn. zm.). Podstawę programową należy uwzględnić w programie nauczania w szkole policealnej i programie kwalifikacyjnego kursu zawodowego w zawodzie opiekunka dziecięca. Kształcenie w szkole policealnej w tym zawodzie trwa 2 lata. 

Podstawa programowa obejmuje łącznie co najmniej 1 328 godzin na kształcenie zawodowe i 140 godzin praktyk zawodowych (przy czym liczba godzin kształcenia/kursu może być mniejsza w zaocznej formule kształcenia lub kursu). Zob. informacje o blokach tematycznych w ramach kształcenia zawodowego opiekunek dziecięcych w rozdziale 5.8 „Kształcenie na poziomie szkół policealnych”. 

Programy studiów są opracowywane samodzielnie przez uczelnie (przy czym uczelnie, które nie posiadają odpowiedniej kategorii naukowej, przyznawanej w wyniku oceny działalności naukowej, muszą uzyskać pozwolenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego na utworzenie studiów). Przepisy nie określają zakresu tematycznego ani liczby godzin, jakie należałoby przeznaczyć na określone komponenty programu na studiach lub studiach podyplomowych, z wyjątkiem studiów przygotowujących do wykonywania zawodu nauczyciela, pielęgniarki i położnej, które są zawodami regulowanymi. 

Liczbę godzin przeznaczonych na kształcenie nauczycieli przedstawiono w części „Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna” niżej.  Kształcenie pielęgniarek i położnych obejmuje zagadnienia związane z opieką nad dzieckiem i jego rozwojem, ale ze względu na znacznie szerszy zakres i specjalistyczny charakter tego kształcenia niemożliwe jest wyodrębnienie liczby godzin przeznaczonych na te zagadnienia. 

Zakres tematyczny i czas trwania specjalnych szkoleń dla opiekunów i dziennych opiekunów określa rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 marca 2011 r. w sprawie zakresu programów szkoleń dla opiekuna w żłobku lub klubie dziecięcym oraz dziennego opiekuna (z późn. zm.). Godzinowy wymiar szkoleń: 

• szkolenie dla opiekunów w pełnym wymiarze: łącznie 280 godzin, w tym 200 godzin kształcenia zawodowego i 80 godzin praktyk zawodowych; 

• szkolenie uzupełniające dla opiekunów: łącznie 80 godzin, w tym 50 godzin kształcenia zawodowego i 30 godzin praktyk. 

• szkolenie dla dziennych opiekunów w pełnym wymiarze: łącznie 160 godzin, w tym 130 godzin kształcenia zawodowego i 30 godzin praktyk zawodowych; 

• szkolenie uzupełniające dla dziennych opiekunów: 40 godzin kształcenia zawodowego (bez praktyk zawodowych). 

Treści szkoleń przedstawiono w rozdziale 8.1.3 „Programy kształcenia, poziomy specjalizacji, sylwetka absolwenta”). 

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zatwierdza program przedstawiany przez podmiot, który zamierza prowadzić szkolenie. 

Instytucje/podmioty prowadzące kształcenie lub szkolenia

Zależnie od wybranej ścieżki kształcenie lub szkolenia prowadzą: 

• szkoły policealne: 2-letni cykl kształcenia lub kwalifikacyjny kurs zawodowy w zawodzie opiekunka dziecięca; 

• uczelnie: studia pierwszego i drugiego stopnia, jednolite studia magisterskie, studia podyplomowe na kierunkach lub specjalnościach pedagogicznych, przygotowujących do zawodu nauczyciela i psychologicznych; 

• różne podmioty uprawnione do prowadzenia kwalifikacyjnych kursów zawodowych jako formy kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych: np. placówki kształcenia ustawicznego i centra kształcenia zawodowego należące do systemu oświaty; podmioty prowadzące działalność oświatową na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub prowadzące działalność edukacyjno-szkoleniową związaną z rynkiem pracy, które funkcjonują poza systemem oświaty; 

• różne podmioty, m.in. ośrodki szkoleniowe sektora prywatnego, fundacje, zespoły żłobków (przepisy dotyczące opieki nad dziećmi nie wskazują określonych rodzajów podmiotów): szkolenia dla opiekunów i dziennych opiekunów. 

Wychowanie  przedszkolne i edukacja szkolna

Instytucje prowadzące kształcenie

Kształceniem nauczycieli pracujących w systemie oświaty zajmują się uczelnie. Uczelnie kształcą nauczycieli wszystkich poziomów oświaty – od placówek przedszkolnych, przez szkoły podstawowe do szkół ponadpodstawowych – na studiach pierwszego i drugiego stopnia, jednolitych studiach magisterskich oraz studiach podyplomowych.

W trosce o jakość przygotowania kadry pedagogicznej uprawnienia do kształcenia nauczycieli mają tylko te uczelnie, które prowadzą badania naukowe i korzystają z najnowszych osiągnięć naukowych w zakresie kształcenia nauczycieli i edukacji uczniów. Nauczycieli mogą kształcić tylko uczelnie, które posiadają co najmniej kategorię naukową B (przyznawaną na podstawie zewnętrznej ewaluacji jakości działalności naukowej według skali od najwyższej kategorii A+ do najniższej kategorii C) w dyscyplinie, do której przypisany jest kierunek studiów.

Kształcenie nauczycieli zajmują się następujące typy uczelni: 

• Uniwersytety i uczelnie pedagogiczne przygotowują głównie nauczycieli wychowania przedszkolnego i nauczania początkowego oraz nauczycieli przedmiotów ogólnokształcących dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych, a także nauczycieli i wychowawców do pracy w innych placówkach systemu oświaty (placówkach oświatowych i opiekuńczych, poradniach specjalistycznych udzielających pomocy dzieciom i młodzieży oraz bibliotekach szkolnych i pedagogicznych).

• Uczelnie techniczne kształcą nauczycieli przedmiotów zawodowych dla szkół ponadpodstawowych, wychowania technicznego oraz, w mniejszym zakresie, nauczycieli przedmiotów ogólnokształcących z grupy matematyczno-przyrodniczej dla szkół wszystkich poziomów edukacji i typów;

• Uczelnie wychowania fizycznego kształcą nauczycieli wychowania fizycznego i gimnastyki korekcyjno-kompensacyjnej dla szkół i placówek wszystkich poziomów edukacji i typów;

• Uczelnie artystyczne kształcą nauczycieli plastyki i muzyki dla szkół różnych poziomów edukacji i typów;

• Uczelnie ekonomiczne, rolnicze i medyczne kształcą nauczycieli przedmiotów zawodowych dla szkół ponadpodstawowych.

Modele kształcenia i liczba godzin przeznaczonych na kształcenie

Zgodnie z obecnie obowiązującymi standardami kształcenia i wymaganiami kwalifikacyjnymi dla nauczycieli kształcenie obejmuje 5-letni cykl, tj. jednolite studia magisterskie lub studia pierwszego i drugiego stopnia. Wyjątki od reguły 5-letniego cyklu kształcenia przedstawiono w rozdziale 8.1.6 „Alternatywne ścieżki kształcenia”.

W edukacji nauczycieli dominujący jest model równoległy. W ramach studiów w uczelniach studenci mają możliwość wyboru kierunku prowadzonego zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli, co oznacza, że mogą zdobywać przygotowanie pedagogiczne w trakcie studiów, równolegle z przygotowaniem merytorycznym. Zgodnie z tym modelem kształcą przede wszystkim uczelnie pedagogiczne, ale występuje on także we wszystkich pozostałych uczelniach.

Osoby, które nie wybrały kierunku prowadzonego zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli, a decydują się na wybór zawodu nauczyciela po ukończeniu studiów, mogą zdobyć przygotowanie pedagogiczne na studiach podyplomowych w uczelniach (zob. informacje o przygotowaniu pedagogicznym na studiach podyplomowych w rozdziale 8.1.3 „Programy kształcenia, poziomy specjalizacji, sylwetka absolwenta”). Ta ścieżka wpisuje się w etapowy model kształcenia nauczycieli.

Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela (z późn. zm.) określa m.in. treści i minimalną liczbę godzin przeznaczonych na kształcenie nauczycieli. W rozporządzeniu wyodrębniono standard kształcenia nauczycieli wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej (klas I-III szkoły podstawowej) oraz standard kształcenia pozostałych nauczycieli. 

Stacjonarne jednolite studia magisterskie dla nauczycieli wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej obejmują łącznie co najmniej 2 860 godzin; co najmniej 480 godzin jest przeznaczonych na przygotowanie merytoryczne, a co najmniej 2 380 na przygotowanie pedagogiczne, w tym 2 140 godzin na kształcenie teoretyczne i 240 godzin na praktyki zawodowe. 

W odniesieniu do studiów przygotowujących pozostałych nauczycieli rozporządzenie nie wskazuje minimalnej liczby godzin przygotowania merytorycznego (którą określa program studiów opracowany przez daną uczelnię). Minimalna łączna liczba godzin przeznaczonych na przygotowanie pedagogiczne wynosi: 

• przygotowanie pedagogiczne do nauczania pierwszego przedmiotu: 540 godzin, w tym 390 godzin kształcenia teoretycznego i 150 godzin praktyk (w przypadku przedmiotu nauczanego w szkole podstawowej i ponadpodstawowej, przedmiotów zawodowych i praktycznej nauki zawodu), lub 420 godzin, w tym 330 godzin kształcenia teoretycznego i 90 godzin praktyk (w przypadku przedmiotu nauczanego w szkole podstawowej lub ponadpodstawowej); 

• przygotowanie pedagogiczne do nauczania kolejnego przedmiotu: 450 godzin, w tym 330 godzin kształcenia teoretycznego i 120 godzin praktyk (w przypadku przedmiotu nauczanego w szkole podstawowej i ponadpodstawowej, przedmiotów zawodowych i praktycznej nauki zawodu), lub 390 godzin, w tym 300 godzin kształcenia teoretycznego i 90 godzin praktyk (w przypadku przedmiotu nauczanego w szkole podstawowej lub ponadpodstawowej). 

Szczegółowe informacje o standardach kształcenia nauczycieli i podziale godzin na bloki tematyczne przedstawiono w rozdziale 8.1.3 „Programy kształcenia, poziomy specjalizacji, sylwetka absolwenta”). 

Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli, z późn. zm.) wskazuje określone ścieżki kształcenia dla przyszłych nauczycieli, którzy zamierzają pracować w przedszkolach lub szkołach specjalnych lub oddziałach specjalnych przedszkoli lub szkół ogólnodostępnych. 

Ta grupa nauczycieli kształci się obecnie przede wszystkim na jednolitych studiach magisterskich prowadzonych zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli, na kierunku pedagogika specjalna w zakresie edukacji i rehabilitacji osób z niepełnosprawnością intelektualną lub w zakresie odpowiednim do niepełnosprawności uczniów (zależnie od poziomu edukacji, na którym będą pracować). Mogą oni także wybrać jednolite studia magisterskie lub studia pierwszego i drugiego stopnia prowadzone zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli na innym kierunku lub w innym zakresie wskazanym w przepisach (np. pedagogika specjalna w innym niż wspomniany wyżej zakresie, logopedia, terapia pedagogiczna). W takim przypadku muszą jednak dodatkowo ukończyć studia podyplomowe, prowadzone zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli, w zakresie edukacji i rehabilitacji osób z niepełnosprawnością intelektualną. Niezależnie od wybranego kierunku lub zakresu nauczyciele muszą posiadać przygotowanie pedagogiczne. 

Warunki przyjęć

Opieka nad  dziećmi w wieku do 3 lat

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.) szkoły policealne, które kształcą w zawodzie opiekunka dziecięca, przyjmują osoby posiadające świadectwo ukończenia ogólnokształcącej lub zawodowej szkoły średniej (na ogół nie wymagają świadectwa maturalnego). Zob. Warunki przyjmowania i wybór szkoły w rozdziale 5.7 „Organizacja szkolnictwa policealnego”. 

Warunki przyjęć na studia pierwszego i drugiego stopnia, jednolite studia magisterskie i studia podyplomowe przedstawiono w części „Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna” niżej. 

W kwalifikacyjnym kursie zawodowym mogą uczestniczyć osoby, które ukończyły co najmniej szkołę podstawową (ale podjęcie pracy w zawodzie opiekunki, po zdaniu wszystkich egzaminów wymaganych do uzyskania dyplomu zawodowego, wymaga co najmniej wykształcenia średniego). 

Warunkiem przyjęcia na szkolenie dla opiekuna lub dziennego opiekuna jest ukończenie 18 lat oraz posiadanie co najmniej wykształcenia średniego lub średniego branżowego. Warunek ten wynika z wymogów kwalifikacyjnych określonych dla opiekunów i dziennych opiekunów w ustawie z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3(zob. rozdział 8.1.5 „Kwalifikacje, ocena, świadectwa”). 

Wychowanie przedszkolne  i edukacja szkolna

Ogólne warunki przyjęć na studia pierwszego i drugiego stopnia, jednolite studia magisterskie i studia podyplomowe określa ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (z późn. zm.). Uczelnia ustala szczegółowe warunki, tryb oraz termin rozpoczęcia i zakończenia rekrutacji oraz sposób jej przeprowadzenia. 

Studia pierwszego, studia drugiego stopnia i jednolite studia magisterskie

Na studia pierwszego stopnia lub jednolite studia magisterskie może być przyjęta osoba, która posiada świadectwo dojrzałości (lub świadectwo dojrzałości i dyplom zawodowy / potwierdzający kwalifikacje zawodowe w zawodzie nauczanym na poziomie technika, jeśli kandydat dodatkowo zdał odpowiedni egzamin). Podstawą przyjęcia na studia są wyniki egzaminu maturalnego (i ew. egzaminu zawodowego lub egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie). Uczelnia ustala, jakie wyniki stanowią podstawę przyjęcia na studia.

Uczelnia może dodatkowo przeprowadzić egzaminy wstępne, aby sprawdzić uzdolnienia artystyczne, sprawność fizyczną lub szczególne predyspozycje kandydatów do podjęcia studiów (np. w przypadku przyszłych nauczycieli plastyki, muzyki lub wychowania fizycznego), jeśli nie zostały one sprawdzone w trakcie egzaminu maturalnego, zawodowego / potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie. Egzaminy wstępne nie mogą dotyczyć przedmiotów objętych egzaminem maturalnym, zawodowym / potwierdzającym kwalifikacje w zawodzie. 

Na studia drugiego stopnia może być przyjęta osoba, która posiada dyplom ukończenia studiów (studiów pierwszego lub drugiego stopnia, lub jednolitych studiów magisterskich).

Studia podyplomowe

Studia podyplomowe mogą podejmować osoby, które posiadają przynajmniej tytuł zawodowy licencjata lub inżyniera (uzyskiwany po ukończeniu studiów pierwszego stopnia).

Programy kształcenia, poziomy specjalizacji, sylwetka absolwenta

Opieka nad dziećmi  w wieku do 3 lat

Program kształcenia w szkole policealnej i kwalifikacyjnego kursu zawodowego w zawodzie opiekunka dziecięca musi uwzględniać treści i efekty kształcenia określone w podstawie programowej (Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 maja 2019 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz dodatkowych umiejętności zawodowych w zakresie wybranych zawodów szkolnictwa branżowego, z późn. zm.). 

Podstawa programowa dla kształcenia w zawodzie opiekunki obejmuje następujące bloki tematyczne (przy czym liczba godzin może być mniejsza w formule zaocznej): 

• Bezpieczeństwo i higiena pracy: 32 godziny,

• Podstawy opieki nad dzieckiem: 144 godziny,

• Pielęgnowanie dziecka zdrowego: 256 godzin

• Pielęgnowanie dziecka chorego lub z niepełnosprawnością: 256 godzin,

• Wychowanie i edukowanie dziecka: 352 godziny,

• Rozwijanie wrażliwości artystycznej dziecka: 224 godziny,

• Język obcy zawodowy: 64 godziny 

oraz praktyki zawodowe w wymiarze 140 godzin. 

Zakres tematyczny i minimalną liczbę godzin, jakie należy uwzględnić w programach studiów i studiów podyplomowych przygotowujących do wykonywania zawodu nauczyciela przedstawiono w części „Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna” niżej. 

Standardy kształcenia przygotowującego do zawodu pielęgniarki i położnej w ramach studiów obejmują różne zagadnienia związane z opieką nad dzieckiem i jego rozwojem, np. higiena i żywienie, zabiegi higieniczne, działania profilaktyczne, opieka pielęgniarska, świadczenia zdrowotne, ocena rozwoju psychofizycznego, rozpoznawanie problemów zdrowotnych. W związku z tym, że są one nauczane wraz z innymi zagadnieniami w poszczególnych blokach tematycznych, standardy nie określają liczby godzin przeznaczonej konkretnie na te zagadnienia. (Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 26 lipca 2019 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu lekarza, lekarza dentysty, farmaceuty, pielęgniarki, położnej, diagnosty laboratoryjnego, fizjoterapeuty i ratownika medycznego, z późn. zm.)

Programy studiów na innych kierunkach opracowują samodzielnie poszczególne uczelnie (przy czym uczelnie, które nie posiadają odpowiedniej kategorii naukowej, przyznawanej w wyniku oceny działalności naukowej, muszą uzyskać pozwolenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego na utworzenie studiów). 

Zakres programowy szkoleń dla przyszłych opiekunów i dziennych opiekunów jest określony w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 marca 2011 r. w sprawie zakresu programów szkoleń dla opiekuna w żłobku lub klubie dziecięcym oraz dziennego opiekuna (z późn. zm.). 

Szkolenia dla opiekunów w żłobku lub klubie dziecięcym

Program 280-godzinnego szkolenia (szkolenia w pełnym wymiarze) obejmuje 4 bloki tematyczne, psychopedagogiczne podstawy rozwoju jednostki (20 godzin), rozwój dziecka w okresie wczesnego dzieciństwa (25 godzin), stymulowanie wszechstronnego rozwoju dziecka (120 godzin), kompetencje opiekuna dziecka (35 godzin), oraz praktyki zawodowe (80 godzin). Poniżej przedstawiono treści szkolenia w poszczególnych blokach tematycznych. 

Psychopedagogiczne podstawy rozwoju jednostki: 

• adaptacja jako rezultat rozwoju,

• przebieg rozwoju jednostki w cyklu życia,

• uwarunkowania procesu rozwoju jednostki,

• osiągnięcia rozwojowe w poszczególnych etapach życia jednostki. 

Rozwój dziecka w okresie wczesnego dzieciństwa: 

• zadania rozwojowe w okresie niemowlęcym i poniemowlęcym,

  • aspekty rozwoju dziecka — charakterystyka zmian w zakresie rozwoju poznawczego, psychospołecznego i motorycznego na poszczególnych etapach życia dziecka,

  • źródła szans i zagrożeń dla rozwoju dziecka w wieku do lat 3,

  • neurologiczne podstawy rozwoju dziecka,

  • mechanizmy rozwoju dziecka,

  • środowisko rodzinne jako czynnik warunkujący rozwój dziecka. 

Stymulowanie wszechstronnego rozwoju dziecka: 

• rozpoznawanie potrzeb rozwojowych dziecka,

  • planowanie i dokumentowanie rozwoju dziecka w codziennych sytuacjach (powitanie, pożegnanie, posiłki, czynności higieniczne, odpoczynek, zabawa),

  • kreowanie przedmiotowego i społecznego środowiska rozwoju dziecka,

  • opieka pielęgnacyjna i zdrowotna nad dzieckiem prawidłowo i nieprawidłowo rozwijającym się,

  • zabawa jako podstawowa forma aktywności dziecka — zabawy eksploracyjne, muzyczne, rytmiczne, plastyczne i techniczne,

  • wprowadzanie dziecka w kulturę,

  • budowanie relacji społecznych z dzieckiem, rodzicami i lokalnymi służbami odpowiedzialnymi za rozwój dziecka;

  • umiejętność pracy ze zróżnicowanymi językowo i kulturowo grupami dzieci. 

Kompetencje opiekuna dziecka: 

• odpowiedzialność prawna opiekuna,

  • ochrona praw dziecka, 

  • podstawy medycyny ratunkowej (udzielanie dziecku pierwszej pomocy),

  • przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy,

  • umiejętności radzenia sobie ze stresem i rozwiązywania problemów,

  • emisja głosu, 

  • umiejętność efektywnej komunikacji z rodzicami.  

Program 80-godzinnego szkolenia uzupełniającego, prowadzonego w formie warsztatów lub ćwiczeń, obejmuje następujące bloki tematyczne i treści:

• Stymulowanie wszechstronnego rozwoju dziecka (60 godzin): rozpoznawanie potrzeb rozwojowych dziecka; źródła szans i zagrożeń rozwoju dziecka w wieku do lat 3; wczesne wspomaganie rozwoju dziecka; innowacyjne metody planowania, organizowania, monitorowania i dokumentowania procesu rozwoju dziecka; budowanie relacji społecznych z dzieckiem, rodzicami i lokalnymi służbami odpowiedzialnymi za rozwój dziecka;

• kompetencje opiekuna dziecka (20 godzin): odpowiedzialność prawna opiekuna; umiejętności radzenia sobie ze stresem i rozwiązywania problemów.

Szkolenia dla dziennych opiekunów

Program 160-godzinnego szkolenia (szkolenia w pełnym wymiarze), prowadzonego w formie warsztatów lub ćwiczeń, obejmuje cztery bloki tematyczne, rozwój dziecka w okresie wczesnego dzieciństwa (20 godzin), stymulowanie wszechstronnego rozwoju dziecka (90 godzin), kompetencje opiekuna dziecka (20 godzin), oraz praktyki zawodowe (30 godzin). Poniżej przedstawiono treści szkolenia w poszczególnych blokach tematycznych. 

Rozwój dziecka w okresie wczesnego dzieciństwa: 

• aspekty rozwoju dziecka — charakterystyka zmian w zakresie rozwoju poznawczego, psychospołecznego i motorycznego na poszczególnych etapach życia dziecka,

  • źródła szans i zagrożeń dla rozwoju dziecka w wieku do lat 3,

  • mechanizmy rozwoju dziecka, 

  • środowisko rodzinne jako czynnik warunkujący rozwój dziecka. 

Stymulowanie wszechstronnego rozwoju dziecka: 

• rozpoznawanie potrzeb rozwojowych dziecka,

  • planowanie i dokumentowanie rozwoju dziecka w codziennych sytuacjach (powitanie, pożegnanie, posiłki, czynności higieniczne, odpoczynek, zabawa),

  • kreowanie przedmiotowego i społecznego środowiska rozwoju dziecka,

  • opieka pielęgnacyjna i zdrowotna nad dzieckiem prawidłowo i nieprawidłowo rozwijającym się,

  • zabawa jako podstawowa forma aktywności dziecka — zabawy eksploracyjne, muzyczne, rytmiczne, plastyczne i techniczne,

  • wprowadzanie dziecka w kulturę,

  • budowanie relacji społecznych z dzieckiem, rodzicami i lokalnymi służbami odpowiedzialnymi za rozwój dziecka, 

  • umiejętność pracy ze zróżnicowanymi językowo i kulturowo grupami dzieci. 

Kompetencje opiekuna dziecka: 

• odpowiedzialność prawna opiekuna,

  • ochrona praw dziecka,

  • podstawy medycyny ratunkowej (udzielanie dziecku pierwszej pomocy),

  • przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, 

  • umiejętność efektywnej komunikacji z rodzicami. 

Zakres programowy 40-godzinnego szkolenia uzupełniającego, prowadzonego w formie warsztatów lub ćwiczeń, obejmuje następujące zagadnienia:

• udzielanie dziecku pierwszej pomocy;

• umiejętności radzenia sobie ze stresem i rozwiązywania problemów;

• innowacyjne metody stymulowania rozwoju dziecka. 

Wychowanie przedszkolne i  edukacja szkolna

Standard kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela określa m.in. zajęcia i grupy zajęć, minimalną liczbę godzin zajęć i punktów ECTS, efekty uczenia się i sposoby weryfikacji osiągniętych efektów uczenia się (Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela, z późn. zm.). Znowelizowane standardy obowiązują od 1 października 2023 r. 

W ramach wyznaczonych standardem uczelnie opracowują programy studiów (przy czym utworzenie studiów wymaga uzyskania pozwolenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego, jeśli uczelnia nie posiadają odpowiedniej kategorii naukowej, przyznawanej w wyniku oceny działalności naukowej). Program studiów określa liczbę semestrów, profil studiów (ogólnoakademicki lub praktyczny; zob. informacje o profilach w rozdziale 6.1 „Rodzaje instytucji szkolnictwa wyższego”), liczbę punktów ECTS wymaganą do ukończenia studiów, liczbę godzin zajęć, w tym praktyk zawodowych, oraz dyscypliny naukowe lub artystyczne, do których jest przyporządkowany kierunek studiów. 

Studenci mogą wybrać kierunek studiów prowadzony zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli i zdobyć zarówno przygotowanie merytoryczne, jak i przygotowanie do zawodu nauczycielskiego w trakcie studiów. Jeśli nie wybrali takiego kierunku, mogą ukończyć studia na innym kierunku i zdobyć przygotowanie do zawodu nauczyciela na studiach podyplomowych. 

Standardy kształcenia nauczycieli

Przepisy określają odrębne standardy kształcenia dla nauczycieli przedszkola i edukacji wczesnoszkolnej (klasy I–III szkoły podstawowej) oraz pozostałych nauczycieli (klasy IV-VIII szkoły podstawowej i szkoły ponadpodstawowe). Drugi standard ma zastosowanie do kształcenia nauczycieli przedmiotu, nauczycieli teoretycznych przedmiotów zawodowych, nauczycieli praktycznej nauki zawodu i nauczyciela prowadzącego zajęcia (a także nauczyciela psychologa). 

Proces kształcenia jest realizowany w postaci zajęć lub grup zajęć. Godzina zajęć trwa 45 minut. 

Standard kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela przedszkola i edukacji wczesnoszkolnej (klasy I–III szkoły podstawowej)

Kształcenie tej grupy nauczycieli jest prowadzone wyłącznie jako jednolite studia magisterskie na kierunku pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna. 

Studia stacjonarne trwają co najmniej 9 semestrów. Studia niestacjonarne mogą trwać dłużej niż studia stacjonarne. 

Łączna liczba godzin zajęć na studiach stacjonarnych, w tym praktyk zawodowych, nie może być mniejsza niż 2 860. Program studiów niestacjonarnych może określać mniejszą liczbę godzin zajęć, jeżeli zapewnia osiągnięcie takich samych efektów uczenia się jak na studiach stacjonarnych.

Ukończenie studiów wymaga uzyskania co najmniej 301 punktów ECTS.

Kształcenie obejmuje przygotowanie merytoryczne i przygotowanie pedagogiczne. 

Przygotowanie merytoryczne (przygotowanie do integracji treści nauczania) przeznacza się co najmniej 480 godzin (57 punktów ECTS), podzielone w standardzie na treści poszczególnych przedmiotów. 

Przygotowanie pedagogiczne obejmuje następujące grupy zajęć (wraz z minimalną liczbą godzin zajęć i punktów ECTS):

• przygotowanie psychologiczno-pedagogiczne: 720 godzin i 80 punktów ECTS; 

• przygotowanie dydaktyczne obejmujące następujące grupy zajęć: wspieranie rozwoju dzieci; podstawy dydaktyki nauczania zintegrowanego; metodyka poszczególnych typów edukacji; dziecko lub uczeń ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi: 1060 godzin i 116 punktów ECTS; 

• organizacja pracy przedszkola i szkoły z elementami prawa oświatowego i praw dziecka oraz kultura przedszkola i szkoły: 60 godzin i 7 punktów ECTS; 

• podstawy diagnostyki edukacyjnej dla nauczycieli: 60 godzin i 7 punktów ECTS; 

• kultura języka: 60 godzin i 7 punktów ECTS; 

• metodologia badań naukowych: 120 godzin i 10 punktów ECTS; 

• praktyki zawodowe: 240 godzin i 10 punktów ECTS. 

Standard kształcenia obejmuje przepisy dotyczące oświaty, które obejmują m.in. zarządzanie oświatą, oraz organizację pracy przedszkola lub szkoły. 

Zajęcia przygotowują do pracy z dziećmi mającymi specjalne potrzeby edukacyjne oraz pracy w środowiskach zróżnicowanych pod względem kulturowym oraz z dziećmi z doświadczeniem migracyjnym, w tym z dziećmi, dla których język polski jest drugim językiem. 

Wspomniane wyżej rozporządzenie w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do zawodu nauczyciela przedstawia szczegółowy podział liczby godzin na poszczególne zajęcia w ramach grup zajęć.

Standard kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela przedmiotu, nauczyciela teoretycznych przedmiotów zawodowych i nauczyciela praktycznej nauki zawodu (klasy IV-VIII szkoły podstawowej i szkoły ponadpodstawowe) oraz nauczyciela prowadzącego określone rodzaje zajęć

Studia pierwszego i drugiego stopnia oraz jednolite studia magisterskie

Kształcenie na studiach pierwszego stopnia, studiach drugiego stopnia i jednolitych studiach magisterskich obejmuje przygotowanie merytoryczne i przygotowanie pedagogiczne. 

Czas trwania studiów stacjonarnych przygotowujących do zawodu nauczyciela i liczba punktów ECTS: 

• studia pierwszego stopnia: co najmniej 6 semestrów i 180 punktów ECTS; 

• studia drugiego stopnia: co najmniej 3 semestry i 90 punktów ECTS; 

• jednolite studia magisterskie: co najmniej 9 semestrów i 300 punktów ECTS lub co najmniej 360 punktów ECTS w przypadku studiów trwających dłużej niż 10 semestrów. 

Studia niestacjonarne mogą trwać dłużej niż odpowiednie studia stacjonarne.

Liczbę godzin i punktów ECTS przewidzianą na przygotowanie merytoryczne w ramach studiów pierwszego lub drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich określa program studiów opracowany przez uczelnię. 

Jeżeli nauczyciel przygotowuje się do nauczania wyłącznie jednego przedmiotu lub prowadzenia jednego rodzaju zajęć, przygotowanie pedagogiczne obejmuje łącznie co najmniej 540 godzin, w tym 390 kształcenia teoretycznego i 150 godzin praktyk zawodowych, lub 420 godzin, w tym 330 godzin kształcenia teoretycznego i 90 godzin praktyk zależnie od wariantu przygotowania dydaktycznego (zob. warianty niżej). 

Przygotowanie pedagogiczne do nauczania kolejnego przedmiotu lub prowadzenia kolejnych zajęć obejmuje łącznie co najmniej 450 godzin, w tym 330 godzin kształcenia teoretycznego i 120 godzin praktyk, lub 390 godzin, w tym 300 godzin kształcenia teoretycznego i 90 godzin praktyk, zależnie od warrantu przygotowania dydaktycznego (zob. warianty niżej. 

Przygotowanie pedagogiczne jest podzielone na następujące grupy zajęć (wraz z minimalną liczbą godzin zajęć i punktów ECTS):

• przygotowanie psychologiczno-pedagogiczne: 210 godzin i 10 punktów ECTS, w tym praktyki zawodowe 30 godzin oraz

• przygotowanie dydaktyczne w zakresie podstaw dydaktyki i emisji głosu: 60 godzin i 3 punkty ECTS oraz

• przygotowanie dydaktyczne do nauczania pierwszego przedmiotu lub prowadzenia pierwszych zajęć: 270 godzin i 15 punktów ECTS, w tym praktyki zawodowe: 120 godzin (w przypadku przedmiotu nauczanego lub zajęć prowadzonych w szkole podstawowej i ponadpodstawowej, teoretycznych przedmiotów zawodowych i praktycznej nauki zawodu) lub 150 godzin i 7 punktów ECTS, w tym praktyki zawodowe 60 godzin (w przypadku przedmiotu nauczanego lub zajęć prowadzonych w szkole podstawowej lub ponadpodstawowej); 

  lub

• przygotowanie dydaktyczne do nauczania kolejnego przedmiotu lub prowadzenia kolejnych zajęć: 180 godzin i 7 punktów ECTS, w tym praktyki zawodowe 90 godzin (w przypadku przedmiotu nauczanego lub zajęć prowadzonych w szkole podstawowej i ponadpodstawowej, teoretycznych przedmiotów zawodowych i praktycznej nauki zawodu) lub 120 godzin i 6 punktów ECTS, w tym praktyki zawodowe 60 godzin (w przypadku przedmiotu nauczanego lub zajęć prowadzonych w szkole podstawowej lub ponadpodstawowej). 

Standard kształcenia obejmuje przepisy dotyczące oświaty, które obejmują min. zarządzanie oświatą. 

Standard uwzględnia także edukację włączającą, a zajęcia przygotowują do pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, w tym z dziećmi z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z doświadczeniem migracyjnym, pochodzącymi ze środowisk zróżnicowanych pod względem kulturowym lub z ograniczoną znajomością języka polskiego. 

Wspomniane wyżej rozporządzenie w sprawie standardu kształcenia nauczycieli przedstawia szczegółowy podział liczby godzin na poszczególne zajęcia w ramach grup zajęć. 

Studia podyplomowe

Kształcenie na studiach podyplomowych przygotowujące do zawodu nauczyciela może być prowadzone w zakresie przygotowania:

• psychologiczno-pedagogicznego i dydaktycznego do nauczania przedmiotu lub prowadzenia zajęć,

• psychologiczno-pedagogicznego i dydaktycznego do nauczania teoretycznych przedmiotów zawodowych lub praktycznej nauki zawodu,

• merytorycznego, psychologiczno-pedagogicznego i dydaktycznego,

• merytorycznego i dydaktycznego do nauczania kolejnego przedmiotu lub prowadzenia kolejnych zajęć,

• pedagogicznego do wykonywania zawodu nauczyciela psychologa,

• psychologiczno-pedagogicznego i dydaktycznego do nauczania języka obcego.

Studia podyplomowe przygotowujące do zawodu nauczyciela trwają co najmniej 3 semestry (przepisy nie określają minimalnej łącznej liczby punktów ECTS, ponieważ łączna liczba zależy od zakresu kształcenia – zob. punkty wyżej). Minimalna liczba godzin przeznaczonych na przygotowanie merytoryczne wynosi 180 (10 punktów ECTS).

Program studiów podyplomowych, w ramach którego prowadzone są określone grupy zajęć, zapewnia osiągnięcie takich samych efektów kształcenia jak program studiów pierwszego lub drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich. 

Kadra kształcąca nauczycieli

Opieka nad dziećmi w  wieku do 3 lat

W szkołach policealnych (które przygotowują do zawodu opiekunka dziecięca) uczą nauczyciele, których zasadniczo kształci się na studiach pierwszego i drugiego stopnia łącznie lub jednolitych studiach magisterskich. Informacje o studiach przygotowujących do zawodu nauczyciela, które obejmują przygotowanie merytoryczne i pedagogiczne, przedstawiono w części „Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna” w rozdziale 8.1.3 „Kształcenie nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”.) Obydwie grupy nauczycieli muszą posiadać przygotowanie pedagogiczne. 

Kwalifikacyjne kursy zawodowe (np. w zawodzie opiekunki dziecięcej) prowadzą nauczyciele oświaty i instruktorzy praktycznej nauki zawodu. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych i rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie praktycznej nauki zawodu (z późn. zm.) instruktorami mogą być osoby, dla których praca dydaktyczna stanowi podstawowe zajęcie, lub pracodawcy lub wyznaczeni przez nich pracownicy, dla których praca dydaktyczna stanowi dodatkowe zajęcie. Instruktorzy muszą posiadać co najmniej wykształcenie średnie lub średnie branżowe i tytuł zawodowy w odpowiednim zawodzie oraz przygotowanie pedagogiczne. Instruktorami mogą także być nauczyciele praktycznej nauki zawodu. 

Jeżeli instruktor praktycznej nauki zawodu nie posiada kwalifikacji nauczyciela praktycznej nauki zawodu, może on zdobyć przygotowanie pedagogiczne na kursie pedagogicznym, którego ramowy program określa wspomniane wyżej rozporządzenie. Ramowy program obejmuje łącznie 48 godzin, w tym zajęcia z zakresu podstaw pedagogiki, psychologii w komunikacji i relacjach „instruktor-osoba ucząca się”, metodyki praktycznej nauki zawodu oraz umiejętności dydaktycznych. Kursy pedagogiczne prowadzą akredytowane placówki doskonalenia nauczycieli. 

Kształcenie na studiach i studiach podyplomowych prowadzą nauczyciele akademiccy posiadający kompetencje zawodowe lub naukowe w zakresie prowadzonych zajęć, a na niektórych kierunkach (np. pielęgniarstwo i położnictwo) od kadry prowadzącej określone zajęcia wymaga się także praktycznego doświadczenia w danym zawodzie. Nauczyciele akademiccy nie muszą posiadać przygotowania pedagogicznego. Ogólne wymagania dotyczące poziomu wykształcenia i stopnia lub tytułu naukowego kadry akademickiej są określone ustawowo – zob. rozdział 8.4 „Warunki pracy nauczycieli akademickich”. 

Przepisy nie odnoszą się do wykształcenia czy kwalifikacji kadry prowadzącej szkolenia dla opiekunów w żłobku lub klubie dziecięcym i opiekunów dziennych. Podmioty, których program szkolenia został zatwierdzony przez Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, same dobierają kadrę (ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, z późn. zm.).

Przepisy dotyczące opieki nad dziećmi nie przewidują funkcji mentora, który wspierałby nowozatrudnionych czy mniej doświadczonych opiekunów lub dziennych opiekunów zatrudnianych w żłobkach lub klubach dziecięcych. Natomiast zgodnie z niezbędnymi (obowiązkowymi) standardami opieki nad dziećmi, które wejdą w życie 1 stycznia 2026 r., każda instytucja opieki musi opracować procedurę wdrażania nowych pracowników (Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2024 r. w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 3). 

Wychowanie przedszkolne i edukacja  szkolna

Zgodnie z wspomnianym wyżej standardem kształcenie nauczycieli w uczelniach prowadzą nauczyciele akademiccy i inne osoby, które posiadają kompetencje zawodowe lub naukowe oraz doświadczenie w zakresie prowadzonych zajęć. 

Ogólne wymagania dotyczące poziomu wykształcenia i stopnia lub tytułu naukowego kadry akademickiej są określone w ustawie z dnia 20 lipca 2018 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, z późn. zm. (zob. rozdział 8.4 „Warunki pracy nauczycieli akademickich”). Statut uczelni może określać dodatkowe wymagania i kwalifikacje zawodowe dla osób zatrudnianych na poszczególnych stanowiskach. Przepisy nie wymagają od nauczycieli akademickich przygotowania pedagogicznego. 

Zgodnie ze standardem kształcenia nauczyciela przedszkola i edukacji wczesnoszkolnej (klas I–III szkoły podstawowej) (zob. wyżej) zajęcia prowadzą m.in. nauczyciele akademiccy, którzy posiadają dorobek naukowy w dyscyplinach naukowych – pedagogika lub psychologia.

Zgodnie ze standardem kształcenia pozostałych nauczycieli (klas IV-VIII szkoły podstawowej i szkół ponadpodstawowych) w kształceniu w grupach zajęć „Przygotowanie merytoryczne” i „Przygotowanie dydaktyczne” uczestniczą m.in. osoby prowadzące działalność naukową w dyscyplinie naukowej lub artystycznej odpowiadającej przedmiotowi nauczania lub prowadzonym zajęciom, a w grupie „Przygotowanie psychologiczno-pedagogiczne” – m.in. osoby prowadzące badania naukowe w dyscyplinie naukowej pedagogika lub psychologia. (Zob. standardy i grupy zajęć w części „Program kształcenia, poziomy specjalizacji, sylwetka absolwenta” wyżej)

W przypadku studiów podyplomowych nauczycieli mogą kształcić wyłącznie osoby, które uczestniczą w kształceniu nauczycieli prowadzonym przez uczelnię w ramach studiów pierwszego lub drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich, na kierunku odpowiadającym zakresowi kształcenia na studiach podyplomowych.

Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (z późn. zm.) przewiduje funkcję mentora w przedszkolach i szkołach. Dyrektor przedszkola lub szkoły przydziela mentora nauczycielowi początkującemu, który odbywa przygotowanie do zawodu, spośród nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych (tj. posiadających jeden z dwóch możliwych stopni awansu zawodowego nauczycieli). Zob. opis przygotowania do zawodu i zadania mentora w części „Przygotowanie do zawodu” w rozdziale 8.2 „Warunki pracy nauczycieli wczesnej edukacji i opieki oraz edukacji szkolnej”. 

Kwalifikacje, ocena, świadectwa

Opieka nad dziećmi w wieku  do 3 lat

Ocena i świadectwa wydawane po ukończeniu kształcenia lub szkolenia

Po ukończeniu szkoły policealnej absolwenci otrzymują świadectwo ukończenia szkoły (zob. szczegółowe informacje w rozdziale 5.9 „System oceniania w szkołach policealnych”). 

Zgodnie z przepisami rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych kwalifikacyjny kurs zawodowy kończy się zaliczeniem przeprowadzanym w formie ustalonej przez podmiot prowadzący kurs. Podmiot ten wydaje zaświadczenie o ukończeniu kursu zgodne ze wzorem określonym w rozporządzeniu. 

Aby zdobyć wymagane kwalifikacje zawodowe (np. w zawodzie opiekunka dziecięca) absolwenci szkół policealnych oraz osoby, które ukończyły kwalifikacyjny kurs zawodowy, zdają egzaminy zawodowe. Po zdaniu egzaminów potwierdzających wszystkie wymagane kwalifikacje i otrzymaniu odpowiednich świadectw, otrzymują oni dyplom zawodowy. Certyfikaty i dyplomy wydaje Okręgowa Komisja Egzaminacyjna. Zob. szczegółowe informacje o zewnętrznych egzaminach zawodowych w rozdziale 5.6 „System oceniania w zawodowych szkołach średnich”. 

Informacje o ocenie oraz dyplomach lub świadectwach wydawanych po ukończeniu studiów i studiów podyplomowych przedstawiono w części „Wychowanie przedszkolne i edukacja szkolna” niżej. 

Przepisy nie określają metod oceny ani rodzajów świadectw, jakie powinny otrzymać osoby kończące szkolenie dla opiekuna lub dziennego opiekuna. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (z późn. zm.) podmiot planujący prowadzić szkolenie przedstawia informacje o sposobie potwierdzania ukończenia szkolenia we wniosku o zatwierdzenie programu szkolenia, który składa się do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. 

Kwalifikacje

Wymagania kwalifikacyjne i/lub formalno-prawne dla opiekunów, dziennych opiekunów i niań określa ustawa o opiece nad dziećmi. 

Opiekun zatrudniany w żłobku lub klubie dziecięcym musi posiadać co najmniej wykształcenie średnie lub średnie branżowe (poziom ISCED 3) lub wykształcenie wyższe (ISCED 6 lub 7). Na tym stanowisku  można zatrudnić osoby, które posiadają następujące kwalifikacje:

• kwalifikacje pielęgniarki/położnej, opiekunki dziecięcej, nauczyciela wychowania przedszkolnego, nauczyciela edukacji wczesnoszkolnej, pedagoga opiekuńczo-wychowawczego, pedagoga społeczno-wychowawczego, pedagoga wczesnej edukacji, terapeuty pedagogicznego, nauczyciela z kwalifikacjami z zakresu terapii pedagogicznej, lub

• ukończone studia wyższe lub studia podyplomowe na kierunku lub specjalności: wczesne wspomaganie rozwoju, wspomaganie rozwoju dzieci w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej w żłobkach i przedszkolach, edukacja prorozwojowa, pedagogika małego dziecka, wychowania przedszkolnego, psychologia dziecięca, psychologia wspierania rozwoju i kształcenia, psychologia wychowawcza.

Na stanowisku opiekuna w żłobku lub klubie dziecięcym można zatrudnić również osobę, która odbyła nie wcześniej niż 2 lata przed podjęciem pracy na tym stanowisku, szkolenie z udzielania dziecku pierwszej pomocy oraz posiada co najmniej wykształcenie:

• wyższe na dowolnym kierunku, którego program obejmuje zagadnienia związane z opieką nad małym dzieckiem lub jego rozwojem, i odbyła 80-godzinne szkolenie w celu uzupełnienia lub uaktualnienia wiedzy i umiejętności; lub 

• średnie lub średnie branżowe oraz:  

  • posiada co najmniej roczne doświadczenie w pracy z dziećmi w wieku do lat 3 lub

  • przed zatrudnieniem jako opiekun w żłobku lub klubie dziecięcym odbyła 280-godzinne szkolenie, z czego co najmniej 80 godzin w formie zajęć praktycznych, polegających na sprawowaniu opieki nad dzieckiem pod kierunkiem opiekuna.

Podobnie jak opiekun w żłobku lub klubie dziecięcym dzienny opiekun musi posiadać co najmniej wykształcenie średnie lub średnie branżowe (poziom ISCED 3) albo wykształcenie wyższe (ISCED 6 lub 7). Dziennym opiekunem może być osoba, która:

• daje rękojmię należytego sprawowania opieki nad dziećmi;

• nie jest i nie była pozbawiona władzy rodzicielskiej oraz władza rodzicielska nie została jej zawieszona ani ograniczona;

• wypełnia obowiązek alimentacyjny, w przypadku gdy taki obowiązek został nałożony na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd;

• nie figuruje w bazie danych Rejestru Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym z dostępem ograniczonym lub nie została skazana prawomocnym wyrokiem za inne przestępstwo umyślne;

• posiada warunki lokalowe zapewniające bezpieczną opiekę nad dzieckiem;

• odbyła: 

  • 160-godzinne szkolenie albo

  • 40-godzinne szkolenie uzupełniające, w tym z zakresu udzielania dziecku pierwszej pomocy, jeżeli posiada kwalifikacje pielęgniarki, położnej, opiekunki dziecięcej, nauczyciela wychowania przedszkolnego, nauczyciela edukacji wczesnoszkolnej lub pedagoga opiekuńczo-wychowawczego, pedagoga społeczno-wychowawczego, pedagoga wczesnej edukacji, terapeuty pedagogicznego.

Do tych szkoleń nie jest zobowiązana osoba, która pracowała z dziećmi w wieku do lat 3 przez okres co najmniej 12 miesięcy bezpośrednio przed rozpoczęciem pełnienia funkcji dziennego opiekuna oraz odbyła nie wcześniej niż 2 lata przed rozpoczęciem pełnienia funkcji dziennego opiekuna szkolenie z udzielania dziecku pierwszej pomocy.

Nianią może zostać każda osoba, która spełnia trzy poniższe warunki:

• nie jest rodzicem dziecka, którym ma się opiekować,

• ukończyła 18 lat,

• wykona badania dla celów sanitarno-epidemiologicznych i otrzyma orzeczenie o braku przeciwwskazań do pracy.

Nianią może więc być na przykład babcia, siostra, kuzynka dziecka lub osoba spoza rodziny — sąsiadka, studentka, emeryt, osoba na świadczeniu przedemerytalnym. 

Niania nie musi mieć kierunkowego wykształcenia ani doświadczenia zawodowego w pracy z małymi dziećmi. Nie musi też odbywać specjalnych szkoleń.

Wychowanie  przedszkolne  i edukacja szkolna

Ocena, dyplomy i świadectwa wydawane po ukończeniu kształcenia

W szkolnictwie wyższym nie przyznaje się “kwalifikacji nauczycielskich” jako takich. Dyplomy ukończenia studiów pierwszego, studiów drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich i świadectwa ukończenia studiów podyplomowych prowadzonych zgodnie ze standardami kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela potwierdzają przygotowanie pedagogiczne, a tym samym „kwalifikacje nauczycielskie”.

Studia pierwszego stopnia, studia drugiego stopnia i jednolite studia magisterskie

Pracę studenta w trakcie studiów oceniają nauczyciele akademiccy podczas ćwiczeń, kolokwiów, testów i egzaminów ustnych i / lub pisemnych.

Warunkiem ukończenia studiów i uzyskania dyplomu ukończenia studiów jest:

• uzyskanie efektów uczenia się określonych w programie studiów i wymaganej liczby punktów ECTS (studia pierwszego stopnia: 180 punktów ECTS; studia drugiego stopnia: 90 punktów ECTS; jednolite studia magisterskie trwające 9 lub 10 semestrów albo 11 lub 12 semestrów: odpowiednio 300 lub 360 punktów ECTS); 

• pozytywna ocena pracy dyplomowej (w przypadku studiów pierwszego stopnia studenci przygotowują pracę dyplomową, jeśli przewiduje to program studiów); 

• zdanie egzaminu dyplomowego. 

Studia pierwszego stopnia prowadzą do uzyskania tytułu zawodowego licencjata, inżyniera lub równorzędnego tytułu (poziom ISCED 6), a studia drugiego stopnia i jednolite studia magisterskie – tytułu zawodowego magistra, magistra inżyniera lub równorzędnego tytułu (ISCED 7).

Absolwenci studiów otrzymują uczelniane dyplomy ukończenia studiów, potwierdzające uzyskanie odpowiedniego tytułu zawodowego i suplementy do dyplomów, które zawierają informacje określone w przepisach i są uznawane w całym kraju. 

W suplemencie do dyplomu, opartym na modelu opracowanym przez Komisję Europejską, Radę Europy i UNESCO/CEPES, podane są informacje o dyplomie, poziomie wykształcenia, treści studiów i osiągniętych wynikach (wraz z punktami ECTS i wynikiem ukończenia studiów) i uprawnieniach posiadacza dyplomu.

Studia podyplomowe

Pracę studenta w trakcie studiów oceniają nauczyciele akademiccy podczas ćwiczeń, kolokwiów, testów i egzaminów ustnych i / lub pisemnych.

Warunkiem ukończenia studiów podyplomowych jest uzyskanie określonych efektów kształcenia i co najmniej 30 punktów ECTS oraz złożenie pracy końcowej lub egzaminu końcowego, jeśli przewiduje to program kształcenia.

Absolwenci otrzymują świadectwo ukończenia studiów podyplomowych, które zawiera m.in. informacje o zakresie studiów, liczbie semestrów i wyniku studiów oraz wykaz zajęć teoretycznych i praktycznych wraz z liczbą punktów ECTS. Świadectwo stanowi kwalifikację cząstkową na poziomie ISCED 6, 7 lub 8 (poziom doktoratu).

Kwalifikacje wymagane do wykonywania zawodu nauczyciela

Wymagania kwalifikacyjne określają Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (z późn. zm.) oraz Rozporządzenie Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu z dnia 3 września 2021 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli szkół artystycznych i placówek artystycznych (z późn. zm.) W 2023 r. wprowadzono istotne zmiany w wymaganiach, które były konsekwencją zmian w standardach kształcenia nauczycieli.  Tzw. „stare” standardy dotyczyły kształcenia rozpoczętego przed 3 sierpnia 2019 r, a obecnie obowiązujące „nowe” standardy dotyczą kształcenia rozpoczętego po tej dacie. 

Nowe standardy kształcenia nauczycieli wprowadziły zasadę ogólną, zgodnie z którą kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela danego przedmiotu lub prowadzonych zajęć posiadają osoby, które ukończyły:

• jednolite studia magisterskie (poziom ISCED 7) albo

• studia pierwszego stopnia (ISCED 6) i studia drugiego stopnia (ISCED 7) łącznie – przy czym zarówno studia pierwszego stopnia, jak i studia drugiego stopnia są prowadzone w takim samym zakresie, odpowiadającym nauczanemu przedmiotowi lub prowadzonym zajęciom

 oraz 

• posiadają przygotowanie pedagogiczne. 

Od ogólnej reguły 5-letniego cyklu kształcenia w przepisach przewidziano jednak bardzo wiele wyjątków. Dotyczą one m.in. nauczycieli przedszkoli i szkół podstawowych, którzy uzyskali kwalifikacje według „starych” standardów (zob. niżej), nauczycieli teoretycznych przedmiotów zawodowych i praktycznej nauki zawodu, języków obcych, zajęć sportowych, przedmiotów Religia i Język regionalny oraz nauczycieli prowadzących określone zajęcia w szkołach artystycznych. Zob. Alternatywne ścieżki kształcenia niżej. 

Kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela w przedszkolach i klasach I-III szkół podstawowych, z wyjątkiem przedszkoli i szkół podstawowych specjalnych oraz oddziałów specjalnych w przedszkolach i szkołach ogólnodostępnych, ma osoba, która ukończyła:

• jednolite studia magisterskie prowadzone zgodnie z nowym standardem kształcenia na kierunku pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub

• studia pierwszego stopnia prowadzone zgodnie z przepisami obowiązującymi przed 3 sierpnia 2019 r. na kierunku pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub

• studia drugiego stopnia prowadzone zgodnie z nowym standardem kształcenia na kierunku pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna (studia prowadzone do dnia zakończenia ostatniego cyklu kształcenia rozpoczętego przed 1 października 2022 r.) i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub

• studia prowadzone zgodnie z przepisami obowiązującymi przed 3 sierpnia 2019 r.: 

  • na kierunku zgodnym (specjalności zgodnej) z prowadzonymi zajęciami i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub

  • kierunku, którego efekt uczenia się w kategoriach wiedzy i umiejętności obejmują treści zajęć określone w podstawie programowej wychowania przedszkolnego lub podstawie programowej kształcenia ogólnego dla tych zajęć na odpowiednim etapie edukacyjnym, i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub

  • kierunku pedagogika w specjalności przygotowującej do pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym lub wczesnoszkolnym, lub

  • innym kierunku lub specjalności niż wymienione wyżej i posiada przygotowanie pedagogiczne oraz ukończyła studia podyplomowe w zakresie prowadzonych zajęć, prowadzone zgodnie z przepisami obowiązującymi przez 3 sierpnia 2019 r.; 

• zakład kształcenia nauczycieli (instytucja funkcjonująca w systemie oświaty, tj. poniżej poziomu szkolnictwa wyższego, do 1 października 2015) w specjalności przygotowującej do pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym lub wczesnoszkolnym. 

Kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela w klasach IV-VIII szkół podstawowych i w szkołach ponadpodstawowych, z wyjątkiem szkół specjalnych i oddziałów specjalnych w szkołach ogólnodostępnych, posiada osoba, która ukończyła:

• studia pierwszego i drugiego stopnia lub jednolite studia magisterskie prowadzone zgodnie z nowym standardem kształcenia na: 

• kierunku studiów zgodnym z nauczanym przedmiotem lub prowadzonymi zajęciami i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub

• kierunku studiów, których program określa efekty uczenia się w kategoriach wiedzy i umiejętności obejmujące treści nauczania określone w podstawie programowej kształcenia ogólnego w zakresie nauczanego przedmiotu lub treści prowadzonych zajęć na odpowiednim etapie edukacyjnym, i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub

• kierunku studiów, których program określa efekty uczenia się w kategoriach wiedzy i umiejętności obejmujące treści nauczania odpowiadające wymaganiom ogólnym określonym w podstawie programowej kształcenia ogólnego w zakresie nauczanego przedmiotu lub treści prowadzonych zajęć na odpowiednim etapie edukacyjnym, i posiada przygotowanie pedagogiczne oraz ukończyła studia podyplomowe prowadzone zgodnie z nowym standardem kształcenia w zakresie nauczanego przedmiotu lub prowadzonych zajęć lub

• studia drugiego stopnia lub jednolite studia magisterskie prowadzone zgodnie z przepisami obowiązującymi przed 3 sierpnia 2019 r. na: 

  • kierunku zgodnym (specjalności zgodnej) z nauczanym przedmiotem lub prowadzonymi zajęciami i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub

  • kierunku, którego efekty uczenia się w kategoriach wiedzy i umiejętności obejmują treści nauczania określone w podstawie programowej kształcenia ogólnego w zakresie nauczanego przedmiotu lub treści prowadzonych zajęć na odpowiednim etapie edukacyjnym, i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub

  • kierunku innym (specjalności innej) niż powyższe i posiada przygotowanie pedagogiczne oraz ukończyła studia podyplomowe w zakresie nauczanego przedmiotu lub prowadzonych zajęć.

Stanowisko nauczyciela w klasach IV-VIII szkół podstawowych może także zajmować osoba, która ukończyła: 

• studia pierwszego stopnia, prowadzone zgodnie z przepisami obowiązującymi przed 3 sierpnia 2019 r., na podobnych kierunkach jak wymienione w punktach wyżej lub na innych kierunkach oraz studia podyplomowe lub kurs kwalifikacyjny w zakresie nauczanego przedmiotu lub prowadzonych zajęć i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub

• studia drugiego stopnia prowadzone zgodnie z przepisami obowiązującymi przed 3 sierpnia 2019 r. i spełniające obowiązujące wówczas wymagania kwalifikacyjne dla nauczycieli oraz posiada przygotowanie pedagogiczne, lub 

• zakład kształcenia nauczycieli w specjalności odpowiadającej nauczanemu przedmiotowi lub prowadzonym zajęciom lub zakład kształcenia nauczycieli w innej specjalności i kurs kwalifikacyjny w zakresie nauczanego przedmiotu lub prowadzonych zajęć. 

Alternatywne ścieżki kształcenia

W Polsce nie ma alternatywnych ścieżek kształcenia dla nauczycieli wychowania przedszkolnego i edukacji szkolnej. Jednak oprócz wyjątków dla nauczycieli przedszkoli i szkół podstawowych przedstawionych wyżej, wymagania kwalifikacyjne przewidują wyjątki od reguły 5-letniego cyklu kształcenia dla nauczycieli określonych przedmiotów (rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (z późn. zm.) i rozporządzeniu Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu z dnia 3 września 2021 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli szkół artystycznych i placówek artystycznych (z późn. zm.). Różne warianty kwalifikacji uwzględniają standardy kształcenia nauczycieli i wymogi kwalifikacyjne dla nauczycieli, które zmieniały się w ciągu ostatniej dekady. 

Teoretycznych przedmiotów zawodowych w technikach, branżowych szkołach I i II stopnia oraz szkołach policealnych mogą uczyć nauczyciele, którzy ukończyli co najmniej studia pierwszego stopnia oraz posiadają przygotowanie pedagogiczne. Wymagania kwalifikacyjne wobec tej grupy nauczycieli wynikają ze specyfiki ich kształcenia. Wielu z nich pierwotnie kształciło się w zawodach „nienauczycielskich”, do wykonywania których nie jest wymagane ukończenie studiów drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich. W trakcie pracy zawodowej są często zatrudniani jako fachowcy na stanowisku nauczyciela teoretycznych przedmiotów zawodowych (lub praktycznej nauki zawodu) i uzupełniają przygotowanie pedagogiczne. 

Nauczyciele praktycznej nauki zawodu w technikach, branżowych szkołach I i II stopnia oraz szkołach policealnych, a także w szkołach plastycznych, mogą posiadać świadectwo dojrzałości (poziom ISCED 3), dokument potwierdzający kwalifikacje zawodowe i co najmniej 2-letni staż pracy albo dyplom mistrzowski i tytuł mistrza (lub tytuł mistrza w przypadku szkoły plastycznej) w zawodzie, którego będą nauczać. W szkołach plastycznych to stanowisko mogą także zajmować osoby, które ukończyły szkołę plastyczną, technikum lub branżową szkołę II stopnia (ISCED 3) lub szkołę policealną (ISCED 4) w zakresie odpowiedniej specjalności i posiadają co najmniej 2-letni staż pracy w tej specjalności. W każdym przypadku od nauczycieli praktycznej nauki zawodu wymaga się przygotowania pedagogicznego, które można zdobyć na kwalifikacyjnym kursie pedagogicznym. 

Ww. rozporządzenie określa szczegółowo ponad 20 wariantów kwalifikacji dla nauczycieli nowożytnego języka obcego. Niezależnie od szczegółowej specyfikacji, w przedszkolach i wszystkich typach szkół języka obcego mogą uczyć osoby, które ukończyły: 

• jednolite studia magisterskie lub studia pierwszego i drugiego stopnia lub wyłącznie studia drugiego stopnia prowadzone zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli na kierunku filologia lub lingwistyka stosowana w specjalności / zakresie danego języka obcego lub nauczania danego języka obcego (warianty zależą od tego, czy kształcenie rozpoczęło się przed lub po 3 sierpnia 2019 r.); lub

• studia pierwszego stopnia prowadzone zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli, który obowiązywał przed 17 stycznia 2012 r., na kierunku filologia lub w specjalności danego języka, lub lingwistyka stosowana w zakresie danego języka; lub

• studia pierwszego stopnia na innym kierunku niż wymienione wyżej, prowadzone zgodnie ze standardem kształcenia nauczycieli, który obowiązywał przed 17 stycznia 2012 r., oraz posiada świadectwo zdania państwowego nauczycielskiego egzaminu lub jednego z egzaminów z danego języka wymienionych w ww. rozporządzeniu; lub

• studia drugiego stopnia lub jednolite studia magisterskie na kierunku studiów, którego program nie określał efektów uczenia się w kategoriach wiedzy i umiejętności obejmujących treści nauczania określone w podstawie programowej kształcenia ogólnego w zakresie języka obcego, oraz posiada świadectwo zdania państwowego nauczycielskiego egzaminu lub jednego z egzaminów z danego języka wymienionych w ww. rozporządzeniu; 

• nauczycielskie kolegium języków obcych (instytucja, która istniała do 1 października 2015 r. i kształciła na poziomie poniżej szkolnictwa wyższego); 

• studia (bez określenia poziomu) w kraju, w którym językiem urzędowym jest dany język. 

Minimalnym wymogiem kwalifikacyjnym dla nauczycieli języka obcego w klasach IV-VIII szkół podstawowych jest posiadanie świadectwa dojrzałości (ISCED 3) i świadectwa zdania państwowego nauczycielskiego egzaminu z danego języka na odpowiednim poziomie. W przedszkolach i klasach I-III szkół podstawowych języka obcego mogą także uczyć min. nauczyciele, którzy ukończyli studia w czasie, gdy kształcenie nie obejmowało przygotowania do wczesnego nauczania języka obcego, a którzy posiadają świadectwo egzaminu z danego języka obcego oraz ukończyli studia podyplomowe lub kurs kwalifikacyjny w zakresie wczesnego nauczania danego języka obcego. 

Niezależnie od wariantu kwalifikacji nauczyciele języka obcego muszą posiadać przygotowanie pedagogiczne lub legitymować się wspomnianym wyżej świadectwem zdania państwowego nauczycielskiego egzaminu z danego języka. 

Zajęcia sportowe rozwijające zainteresowania i uzdolnienia uczniów i zajęcia sportowe w szkołach sportowych, szkołach mistrzostwa sportowego, oddziałach sportowych lub mistrzostwa sportowego w szkołach ogólnodostępnych mogą prowadzić osoby, które posiadają: 

• kwalifikacje nauczyciela wychowania fizycznego lub

• świadectwo dojrzałości i tytuł zawodowy trenera lub instruktora sportu, uzyskany zgodnie z przepisami dotyczącymi sportu, które obowiązywały przed sierpniem 2013 r.

oraz przygotowanie pedagogiczne.

Nauczycielami języka regionalnego mogą być osoby, które ukończyły co najmniej studia pierwszego stopnia w zakresie danego języka regionalnego i posiadają przygotowanie pedagogiczne. 

Religii mogą uczyć osoby, które spełniają wymagania kwalifikacyjne określone w porozumieniach zawartych między ministrem właściwym do spraw oświaty i wychowania a Konferencją Episkopatu Polski lub władzami innych kościołów i związków wyznaniowych. 

Nauczycielami określonych przedmiotów w szkołach artystycznych (np. artystycznych zajęć edukacyjnych) mogą być osoby, które ukończyły odpowiednią artystyczną szkołę średnią (np. szkołę baletową lub cyrkową) i posiadają przygotowanie pedagogiczne oraz co najmniej 5-letni staż pracy w zawodzie. 

Wspomniane wyżej kwalifikacyjne kursy pedagogiczne są krótszą formą kształcenia prowadzoną przez akredytowane placówki doskonalenia nauczycieli. Placówki te mogą prowadzić wyłącznie kursy kwalifikacyjne w zakresie przygotowania pedagogicznego i pedagogiki specjalnej dla nauczycieli praktycznej nauki zawodu (Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 maja 2019 r. w sprawie placówek doskonalenia nauczycieli). Podobne rozwiązania istnieją dla nauczycieli szkół nadzorowanych przez innych ministrów (np. ministra ds. kultury i dziedzictwa narodowego).