W Polsce funkcjonuje wiele pojęć i terminów z zakresu polityki na rzecz edukacji dorosłych, które w zależności od środowiska i kontekstu, w jakim są stosowane, mogą być różnie rozumiane. Uwaga ta dotyczy w sposób szczególny edukacji dorosłych, czyli kształcenia i szkoleń dorosłych. Rozumienie terminu edukacja dorosłych zmieniało się w ostatnich dekadach. W badaniach i dyskursie politycznym posługiwano się terminami edukacja dorosłych, edukacja permanentna, całożyciowa, ustawiczna aż do uczenia się w dorosłości, podkreślającego odpowiedzialność i motywację oraz indywidualne doświadczenie uczenia się.

Próby zakorzenienia w obszarze edukacji pojęć zbieżnych z definicjami dotyczącymi uczenia się przez całe życie (dokumenty UNESCO, OECD, UE), w tym kształcenia i szkoleń dorosłych, sięgają 2013 roku. To wówczas rząd przyjął nowe dokumenty strategiczne – „Perspektywę uczenia się przez całe życie” oraz „Strategię Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2030”, w których zdefiniowano podstawowe pojęcia polityki na rzecz uczenia się przez całe życie.

Kluczowymi czynnikami urzeczywistnienia się idei uczenia się przez całe życie są umiejętności oraz tworzenie warunków i możliwości ich rozwoju jako niezbędnych do wzmocnienia kapitału społecznego, wzrostu gospodarczego oraz wysokiej jakości życia. Na tych czynnikach koncentruje się „Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030”, w randze polityki publicznej, której część ogólna została przyjęta przez Radę Ministrów w styczniu 2019 r., a część szczegółowa w grudniu 2020 r. (dostęp: sierpień 2024 r.). 

W dokumentach programowych przyjętych w Polsce oraz w UE, a także w polskim prawie oświatowym stosowane są następujące terminy odnoszące się do kształcenia i szkoleń dorosłych:

• Kształcenie ustawiczne (KU), zdefiniowane w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r., Prawo oświatowe (z późn. zm.) (art. 4 ust. 30), rozumiane jest jako kształcenie w szkołach dla dorosłych, branżowych szkołach II stopnia i szkołach policealnych, a także uzyskiwanie i uzupełnianie wiedzy, umiejętności i kwalifikacji zawodowych lub zmianę kwalifikacji zawodowych w formach pozaszkolnych przez osoby, które spełniły obowiązek szkolny. 

• Edukacja dorosłych (ED) jest utożsamiana z terminem kształcenie i szkolenia dorosłych (KSD). Zakres KSD znacznie wykracza poza obszar oświaty i szkolnictwa wyższego oraz tradycyjne kursy i szkolenia ukierunkowane na uzyskiwanie kwalifikacji. KSD organizowane jest także w środowisku pracy jako uczenie praktyczne, a także w zorganizowanych formach działania wspólnot obywateli. W Polsce nie ma pełnej definicji KSD, co z jednej strony może wynikać z bardzo szerokiego zakresu pojęciowego tego kształcenia, z drugiej zaś – z braku możliwości przyporządkowania tak rozumianego kształcenia i szkolenia lub znacznej jego części do jednej struktury administracyjnej.

• Uczenie się dorosłych jest rozumiane jako uczenie się na etapie życia dorosłego, stanowiące etap uczenia się przez całe życie w różnych formach i miejscach (w kontekście formalnym, pozaformalnym i nieformalnym). W tym kontekście uczenie się dorosłych wpisane jest w ciąg działań edukacyjnych towarzyszących całemu życiu człowieka od wczesnych lat do późnej starości. W tak rozumianym uczeniu się dorosłych kluczową rolę odgrywają posiadane, rozwijane i nabywane umiejętności. W dokumentach strategicznych, a szczególnie w „Zintegrowanej Strategii Umiejętności 2030”, rozwijanie umiejętności (podstawowych, przekrojowych, zawodowych) jest ściśle związane z uczeniem się przez całe życie w różnych jego kontekstach (osobistym, rodzinnym, społecznym, zawodowym).

Dane Eurostatu (które opierają się na danych zbieranych w Badaniu Aktywności Ekonomicznej Ludności w UE (EU-Labour Force Survey/LFS) i odnoszą się do ogółu populacji w wieku 25-64 lata) wskazują na to, że w ostatnich latach wzrastał odsetek osób dorosłych w Polsce uczestniczących w kształceniu bądź szkoleniu w okresie 4 tygodni poprzedzających badania – w 2023 r. odsetek ten wyniósł 8,7%, w porównaniu z 5,7% w 2018 r., 4,9% w 2019 r., 3,8% w 2020 r., 5,6% w 2021 r. i 7,8% w 2022 r. Odsetek dorosłych uczących się przez całe życie w Polsce jest jednak wciąż niższy niż średnia dla 27 państw członkowskich UE (12,8% w 2023 r.), który również powoli rośnie.   

Kształcenie i szkolenia dorosłych są najbardziej zróżnicowanym obszarem edukacji w Polsce, zarówno ze względu na odbiorców, ich wiek i status społeczno-zawodowy, formy kształcenia, sposób walidacji efektów uczenia się, szczególnie pozaformalnego i nieformalnego, jak i instytucje, które realizują działania z tego zakresu. Identyfikując KSD, trzeba zwracać uwagę na wszystkie sektory działalności społeczno-gospodarczej (instytucje administracji, podmioty gospodarcze oraz ogół organizacji pozarządowych), ponieważ w obszarze KSD państwo nie ma dominującej pozycji, jak to ma miejsce w edukacji szkolnej. Ze względu na przyjęty cel i formę organizacyjną, w kształceniu i szkoleniach dorosłych można wyróżnić edukację formalną oraz edukację pozaformalną.

Źródło: opracowanie własne.

Schemat nie obejmuje uczenia się nieformalnego, które nie jest zaliczane do zorganizowanych instytucjonalnie form uczenia się dorosłych. Uczenie się nieformalne pozostaje „na zewnątrz” tego schematu, chociaż niektóre jego efekty mogą być walidowane, a tym samym mogą przyjmować postać potwierdzonych efektów uczenia się mających coraz większe znaczenie w edukacji dorosłych. Ten segment uczenia się tworzy z pozostałymi obszarami edukacji całość, a osiągnięcie każdego poziomu kwalifikacji jest możliwe zarówno na drodze kształcenia formalnego, jak i w wyniku wyboru innych ścieżek edukacji.

Szczegółowe informacje o finansowaniu kształcenia i szkoleń dorosłych przedstawiono w rozdziale 2.3 „Finansowanie kształcenia dorosłych”.