12.4.1 Programy nauczania

Placówki przedszkolne oraz szkoły podstawowe i ponadpodstawowe (z wyjątkiem szkół i klas międzynarodowych) opracowują programy wychowania przedszkolnego lub szkolne programy nauczania zgodnie z podstawą programową, ustaloną w odpowiednim rozporządzeniu ministra edukacji. Podstawy programowe obejmują różne treści o wymiarze europejskim, międzynarodowym lub międzykulturowym w przedmiotach z zakresu kształcenia ogólnego (zob. Podstawa programowa niżej).  

Nie istnieją krajowe programy, projekty czy inicjatywy promujące naukę języka obcego poza programami nauczania czy w ramach mobilności lub partnerstw międzynarodowych.  Przepisy umożliwiają natomiast tworzenie szkół i klas dwujęzycznych (zob. Nauka języka obcego niżej). 

Kształcenie w szkołach i klasach międzynarodowych

Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (z późn. zm.) umożliwia tworzenie oddziałów/klas międzynarodowych w szkołach publicznych i niepublicznych oraz zakładanie niepublicznych szkół międzynarodowych. W szkole lub klasie międzynarodowej kształcenie jest prowadzone zgodnie z programem nauczania określonym przez zagraniczną instytucję edukacyjną, a językiem nauczania może być język obcy. Wyjątek stanowi nauczanie języka polskiego oraz historii i geografii Polski dla uczniów będących obywatelami polskimi; takie zajęcia/przedmioty są realizowane zgodnie z polską podstawą programową i w języku polskim.

Nauka języka obcego 

Zgodnie z podstawą programową nauką języka obcego są objęte wszystkie dzieci korzystające z wychowania przedszkolnego. W szkole podstawowej naucza się jednego języka nowożytnego w klasach I-III i dwóch języków nowożytnych w klasach IV-VIII.  Podstawy programowe dla liceum ogólnokształcącego i technikum obejmują naukę dwóch nowożytnych języków obcych, a dla szkoły branżowej I stopnia – naukę jednego języka. Dodatkowo, począwszy od szkoły podstawowej, zainteresowani uczniowie mogą zapisać się na lekcje języka mniejszości narodowej lub etnicznej.  

Prawo oświatowe umożliwia też zakładanie publicznych i niepublicznych szkół dwujęzycznych oraz tworzenie w szkołach oddziałów/klas dwujęzycznych. W szkołach dwujęzycznych wszystkie oddziały są dwujęzyczne. Szkoła podstawowa dwujęzyczna obejmuje wyłącznie klasy VII i VIII (tj. dwie ostatnie klasy 8-letniej szkoły podstawowej) i jest połączona w zespół szkół z publicznym liceum lub technikum dwujęzycznym, lub publicznym liceum lub technikum z oddziałami dwujęzycznymi lub międzynarodowymi. 

Klasy i szkoły dwujęzyczne realizują programy nauczania oparte na tej samej podstawie programowej, która obowiązuje pozostałe klasy i szkoły (zob. niżej). Natomiast prowadzą one dwujęzycznie, w języku polskim i nowożytnym języku obcym, co najmniej dwa zajęcia edukacyjne, z wyjątkiem zajęć z języka polskiego oraz historii i geografii Polski. Co najmniej jedne z dwóch zajęć prowadzonych w dwóch językach należy wybrać spośród biologii, chemii, fizyki, geografii ogólnej, historii powszechnej lub matematyki. 

Podstawa programowa – edukacja przedszkolna i szkolnictwo podstawowe

Treści nauczania oraz wiedzę i umiejętności, jakie należy uwzględnić w programie wychowania przedszkolnego i programie nauczania szkoły podstawowej, określają: 

• rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (z późn. zm.), 

• Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym. 

Nowa podstawa programowa z 2026 r. obowiązuje od roku szkolnego 2026/2027 w edukacji przedszkolnej i będzie stopniowo wprowadzana, począwszy od roku szkolnego 2026/2027 w klasach I i IV szkoły podstawowej. Podstawa programowa z 2017 r. (z późniejszymi zmianami) będzie nadal stosowana w klasach II, III i V-VIII szkoły podstawowej w roku 2026/2027, klasach III i VI-VIII w roku 2027/2028 i klasach VII i VIII w roku 2028/2029. 

Poniżej przedstawiono najważniejsze tematy lub zagadnienia z podstaw programowych wprowadzające wymiar międzynarodowy.

Edukacja przedszkolna

Podstawa programowa zakłada, że dziecko kończące przedszkole wie, iż Polska jest jednym z krajów Unii Europejskiej (UE). 

Szkolnictwo podstawowe (8 klas)

W obydwu podstawach programowych treści nauczania i działania edukacyjne związane z europejskim lub międzynarodowym wymiarem edukacji występują na obu etapach edukacji, tj. w klasach I-III i IV-VIII, szkoły podstawowej. 

Klasy I-III (edukacja wczesnoszkolna)

Zgodnie z podstawą programową z 2017 r. (z późniejszymi zmianami), na tym etapie prowadzi się zajęcia, które umożliwiają m.in. zaspokojenie potrzeby poznawania kultur innych narodów, w tym krajów UE, a także zabaw i zwyczajów dzieci innych narodowości, z uwzględnieniem ich możliwości percepcji i rozumienia tych zagadnień. Uczeń kończący ten etap potrafi też wymienić przykłady powstałych w efekcie porozumień i umów grup społecznych, np. takich stowarzyszeń jak UE. Uczeń szanuje zwyczaje i tradycje różnych grup społecznych i narodów, przedstawia i porównuje zwyczaje ludzi, np. dotyczące świąt w różnych krajach.

W podstawie programowej z 2026 r. wymiar europejski lub międzynarodowy jest uwzględniony w komponentach Edukacja językowa (język obcy nowożytny), Edukacja obywatelska i Edukacja społeczna (kompetencje społeczne). Uczniowie rozpoznają w swoim otoczeniu i porównują elementy różnych kultur (np. tradycji świątecznych, potraw, zabaw). Rozróżniają flagę i hymn UE i omawiają wybrane wydarzenia, obiekty, miejsca i postaci z europejskiej historii i teraźniejszości. Rozwijają m.in. takie kompetencje społeczne jak szacunek dla wszystkich ludzi bez względu na ich narodowość, obywatelstwo, przynależność kulturową, wyznanie, kolor skóry, pozycję społeczną, wiek, stan zdrowia itp.

Klasy IV-VIII

Treści wprowadzające wymiar europejski lub międzynarodowy są uwzględnione przede wszystkim w podstawach programowych dla przedmiotów Historia i Wiedza o społeczeństwie (lub Edukacja obywatelska, która będzie zastępować Wiedzę o społeczeństwie od roku 2027/2028). 

Obydwie podstawy programowe przewidują, że w ramach przedmiotu Historia, uczniowie poznają (lub będą poznawać po wprowadzeniu nowej podstawy) najważniejsze procesy, epoki i wydarzenia w historii Europy i świata od czasów starożytnych do współczesnych. Zajęcia z historii najnowszej obejmują (lub będą obejmować) też miejsce Polski w świecie, m.in. w NATO i UE.

Zgodnie z podstawą programową z 2017 r. (z późniejszymi zmianami) przedmiot Wiedza o społeczeństwie (nauczany w klasie VIII) obejmuje trzy działy tematyczne, a w ich ramach m.in. następujące zagadnienia: 

• Prawa człowieka: preambuła Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, prawa dzieci, przepisy Konwencji o prawach dziecka oraz cele działalności Funduszu Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci (UNICEF).

• Wspólnoty narodowe/etniczne i ojczyzna: różne tożsamości społeczno-kulturowe (regionalna, narodowa / etniczna, państwowa / obywatelska, europejska); ksenofobia, w tym rasizm, szowinizm i antysemityzm, oraz przeciwstawianie się tym zjawiskom.

• Sprawy międzynarodowe: cele UE, działalność Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) i Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego (NATO); korzyści związane z obecnością Polski w UE dla pracowników i osób podróżujących; wykorzystanie funduszy unijnych na poziomie lokalnym; wybrane problemy społeczne współczesnego świata i możliwe działania służące poprawie warunków życia innych ludzi na świecie.

Przedmiot Edukacja obywatelska zostanie wprowadzony w miejsce Wiedzy o społeczeństwie w klasie VI w roku szkolnym 2027/2028, a w roku 2028/2029 w klasie VII. Nowy przedmiot będzie obejmował m.in. dział Europa i świat.  W tym dziale uczniowie będą omawiać takie zagadnienia jak tożsamość narodowa i europejska; wspólne wartości cywilizacji europejskiej; prawa i obowiązki wynikające z posiadania obywatelstwa UE; znaczenie członkostwa Polski w UE; rola NATO w zapewnieniu bezpieczeństwa w Europie; globalne współzależności gospodarcze; przykłady współpracy międzynarodowej w zakresie przeciwdziałania zmianom klimatu i ograniczania jego negatywnych konsekwencji. 

Różne zagadnienia o wymiarze europejskim lub globalnym są i/lub będą również obecne w podstawach programowych innych przedmiotów.

Zgodnie z podstawą programową z 2017 r. (z późniejszymi zmianami), na lekcjach przedmiotów Język polski, Muzyka i Plastyka uczniowie zapoznają się z reprezentatywnymi pozycjami literatury europejskiej i światowej z różnych okresów lub ze światowym dziedzictwem kulturowym oraz najważniejszymi artystami i ich utworami lub dziełami. 

Podstawa programowa z 2026 r. dla innych przedmiotów obejmuje m.in.: 

• Język polski: mity greckie, baśnie i legendy ważne dla kultury europejskiej i światowej (klasy IV-VI), wybrane pozycje z różnych okresów i gatunków literatury europejskiej i światowej, a także inne teksty (teksty publicystyczne, popularnonaukowe, filozoficzne, biografie, literaturę faktu) autorów z Europy i świata (klasy VII-VIII); 

• Muzyka i Plastyka: tradycje muzyczne przynajmniej dwóch innych kultur, w tym jednej pozaeuropejskiej, oraz dzieła architektury i sztuk plastycznych należące do dziedzictwa kulturowego Europy i świata; 

• Geografia: m.in. przyrodnicze, społeczno-gospodarcze i kulturowe zróżnicowanie świata (przykłady); geozagrożenia i globalne zmiany środowiskowe; problemy demograficzne, społeczno-gospodarcze i geopolityczne na świecie; wpływ turystyki na gospodarkę lokalną (przykłady ze świata).  

Podstawa programowa – szkolnictwo średnie

Liceum ogólnokształcące i technikum 

Treści nauczania oraz wiedzę i umiejętności, jakie należy uwzględnić w programie nauczania, określa rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (z późn. zm.). 

Treści o wymiarze europejskim lub globalnym są uwzględnione przede wszystkim w podstawach programowych dla przedmiotów Historia (nauczanego w zakresie podstawowym i rozszerzonym), Edukacja obywatelska (wprowadzanego od roku 2025/2026 i nauczanego wyłącznie w zakresie podstawowym) oraz Wiedza o społeczeństwie (nauczanego wyłącznie w zakresie rozszerzonym). Edukacja obywatelska zastąpiła przedmiot Historia i teraźniejszość, obejmujący różne zagadnienia o wymiarze europejskim lub globalnym z okresu od 1945 r. do pierwszych dwóch dekad XXI wieku. 

Przedmiot Historia obejmuje m.in. historię starożytną świata oraz historię i kulturę Europy od średniowiecza do współczesności. Wśród zagadnień z XX i XXI wieku omawiane są m.in. dwie wojny światowe i ich konsekwencje; przemiany gospodarcze, społeczne i cywilizacyjne oraz nowe prądy ideowe w XX wieku; narodziny i rozwój totalitaryzmów, dekolonizacja, integracje i nowe konflikty; świat na przełomie XX i XXI wieku (przemiany społeczno-polityczne w Europie Środkowej i Wschodniej; kontynuacja procesu integracji europejskiej; rosnące znaczenie Chin; nowe zagrożenia dla ładu międzynarodowego). 

W ramach przedmiotu Edukacja obywatelska wyodrębniono dwa działy poświęcone zagadnieniom europejskim, globalnym lub międzykulturowym: 

• Polska w Europie: geneza powstania i instytucje UE; pogłębianie i poszerzanie integracji europejskiej; możliwości własnego rozwoju przy wsparciu programów UE; wybrane polityki wspólnotowe; sposoby wpływania na politykę UE przez obywateli; przyczyny i konsekwencje etnicznego i religijnego zróżnicowania społeczeństw państw europejskich oraz różne modele polityki państwa względem różnorodności; 

• Świat globalnych zależności: polityczne, gospodarcze, finansowe, społeczne i ekologiczne zależności między Polską a resztą świata; rola NATO i ONZ w zapewnianiu bezpieczeństwa; najważniejsze problemy globalne; wpływ handlu międzynarodowego i innych zależności gospodarczych na jakość życia ludzi w różnych częściach świata; kryzys klimatyczny; ruchy migracyjne; wpływ korporacji międzynarodowych; wybrane konflikty międzynarodowe; bieżące wydarzenia na arenie międzynarodowej. 

Przedmiot Wiedza o społeczeństwie obejmuje cztery działy uwzględniające treści o wymiarze europejskim, globalnym lub międzykulturowym: 

• Migracje i kwestia demograficzna we współczesnym świecie: m.in. podstawowe pojęcia związane z migracją oraz przyczyny i kierunki migracji we współczesnym świecie, ze szczególnym uwzględnieniem zmieniającej się sytuacji w Europie i kryzysu klimatycznego; globalne tendencje demograficzne.

• Prawo: m.in. systemy prawne oraz prawa człowieka i ich związek z dziedzictwem cywilizacji zachodniej; 

• Formy ustroju współczesnych państw: różne systemy polityczne na przykładzie wybranych państw oraz funkcje legislatywy.

• Kulturowe, polityczne i gospodarcze zmiany na świecie po 1989 roku: m.in. takie zagadnienia jak: „zimna wojna”; zmiany w Europie Środkowej i Wschodniej po upadku komunizmu; państwa kierujące się po 1989 roku ideologią komunistyczną; ludobójstwo we współczesnym świecie; nowy ład światowy; globalny wzrost znaczenia Chin; terroryzm i wojna z terroryzmem; wojna hybrydowa i cyberwojna; integracja europejska; organy UE; siły polityczne w Parlamencie Europejskim; dochody i wydatki budżetowe oraz fundusze UE; europejska polityka klimatyczna i jej konsekwencje gospodarcze i społeczne.

W podstawach programowych innych przedmiotów uwzględniono m.in. następujące treści: 

• Język polski (zakres podstawowy i rozszerzony): klasyczne i współczesne dzieła literackie autorów europejskich i światowych; 

• Język łaciński i kultura antyczna (zakres podstawowy i rozszerzony): oprócz języka min. elementy historii oraz kultury starożytnej Grecji i Rzymu; 

• Filozofia (zakres rozszerzony): starożytna filozofia śródziemnomorska jako jeden z kluczowych elementów kultury i tożsamości europejskiej; dorobek wybitnych filozofów europejskich od czasów starożytności; 

• Historia sztuki i Historia muzyki oraz Historia tańca (zakres rozszerzony): historia europejskiej i światowej sztuki, muzyki i tańca od starożytności do XXI wieku;

• Biznes i zarządzanie (zakres rozszerzony): pozyskiwanie i analizowanie danych i prognoz ekonomicznych dotyczących gospodarki Polski i UE oraz podejmowanie decyzji na ich podstawie; swoboda działalności gospodarczej w UE i gospodarcze konsekwencje funkcjonowania wspólnego rynku UE, w tym integracji walutowej w strefie euro.

Szkoła branżowa I stopnia 

Podstawę programową kształcenia ogólnego dla szkoły branżowej I stopnia określa Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (z późn. zm.).

Treści wprowadzające wymiar europejski, globalny lub międzykulturowy są uwzględnione w podstawie programowej dla przedmiotów Język polski, Historia i Edukacja obywatelska. Począwszy od roku szkolnego 2025/2026, Edukacja obywatelska zastąpiła przedmiot Historia i teraźniejszość, obejmujący różne zagadnienia o wymiarze europejskim lub globalnym z okresu od 1945 r. do pierwszych dwóch dekad XXI wieku.

Treści nauczania przedmiotu Język polski obejmują analizę kilku pozycji literatury światowej.

W ramach przedmiotu Historia uczniowie poznają wybrane zagadnienia, procesy i wydarzenia z historii i kultury Europy i świata od starożytności do współczesności. Wśród najważniejszych zagadnień historii XX i XXI wieku znalazły się m.in. I i II wojna światowa; Europa i świat w dobie zimnowojennych podziałów; wpływ przemian w Polsce w 1989 r. na przemiany w Europie Środkowo-Wschodniej; znaczenie przystąpienia Polski do NATO i Unii Europejskiej; nowe zagrożenia dla ładu międzynarodowego.

Przedmiot Edukacja obywatelska obejmuje dwa działy poświęcone zagadnieniom europejskim i globalnym: 

• Polska w Europie: m.in. geneza powstania i instytucje UE; poszerzanie i pogłębianie integracji europejskiej; wybrane polityki wspólnotowe; możliwości własnego rozwoju przy wsparciu programów UE; 

• Świat globalnych zależności: m.in. polityczne, gospodarcze, finansowe, społeczne i ekologiczne zależności między Polską a resztą świata; rola NATO i ONZ w zapewnianiu bezpieczeństwa; najważniejsze problemy globalne; kryzys klimatyczny; konflikty międzynarodowe; ruchy migracyjne. 

Inne inicjatywy promujące tematykę europejską i globalną

Zintegrowana Platforma Edukacyjna Ministerstwa Edukacji Narodowej zapewnia darmowy dostęp do cyfrowych materiałów edukacyjnych zgodnych z podstawami programowymi dla przedszkoli i szkół. Nauczyciele mogą znaleźć na platformie m.in. materiały do prowadzenia lekcji szkolnych przedmiotów, które obejmują treści o wymiarze europejskim, globalnym lub międzykulturowym. 

Uczniowie szkół ponadpodstawowych mogą co roku uczestniczyć w Olimpiadzie Wiedzy o Unii Europejskiej i/lub Olimpiadzie Wiedzy o Polsce i Świecie Współczesnym. Organizatorami olimpiad są na przykład Komisja Europejska i Parlament Europejski, Team Europe Direct, polskie uczelnie i/lub regionalne lub lokalne stowarzyszenia. Organizacja olimpiad jest dofinansowywana z budżetu Ministerstwa Edukacji Narodowej i/lub środków UE. (szczegółowe informacje o przykładowej olimpiadzie w 2026 r.). 

12.4.2 Partnerstwa i sieci

Polskie placówki oświatowe tworzą sieci i międzynarodowe partnerstwa wyłącznie w ramach programów UE. 

Programy UE

Program Erasmus+

Najszersze możliwości tworzenia partnerstw i sieci międzynarodowych stwarza polskim przedszkolom, szkołom i innym placówkom oświatowym program Erasmus+ (2021-2027). Operatorem programu w Polsce jest Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji. 

Projekty w różnych akcjach programu służą min. następującym celom: 

• rozwijanie potencjału instytucji partnerskich w zakresie współpracy międzynarodowej i/lub podnoszenie jakości ich pracy (Partnerstwa współpracy i Partnerstwa na małą skalę); 

• rozwijanie umiejętności uczestników przydatnych na rynku pracy (Centra Doskonałości Zawodowej); 

• tworzenie strategii, podejść i innowacji w zakresie rozwijania nowych umiejętności (Sojusze na rzecz innowacji); 

• wymiana informacji i praktyk w zakresie nauczania zagadnień dotyczących UE (Sieci szkół Jean Monnet).

Program e-Twinning

Program eTwinning, promujący wykorzystywanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w europejskiej edukacji, obejmuje różne formy współpracy (m.in. wymianę informacji i materiałów do nauki, kursy internetowe, seminaria i warsztaty) za pomocą mediów elektronicznych. Operatorem programu w Polsce jest Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji.  

Informacje o możliwościach tworzenia partnerstw i sieci z udziałem organizacji młodzieżowych i instytucji zajmujących się młodzieżą w ramach programu Erasmus+ i innych inicjatyw UE można znaleźć na stronie Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji (Nasze inicjatywy) oraz w Europejskim Portalu Młodzieżowym. 

Inne inicjatywy europejskie

Od roku 2005 Polska jest członkiem Europejskiej Agencji ds. Rozwoju Edukacji Uczniów ze Specjalnymi Potrzebami (European Agency for Special Needs and Inclusive Education, EASNIE). Organizacja ta powstała w roku 1996 jako międzynarodowe forum wymiany wiedzy i doświadczeń w dziedzinie edukacji uczniów ze specjalnymi potrzebami. Obecnie EASNIE publikuje informacje, wskaźniki i wskazówki, które mają wspierać kraje członkowskie w doskonaleniu polityki i praktyk w zakresie edukacji włączającej.